Euskararen transmisioa gaur: ikerketa tresnak eta estrategiak

Esparru pribatuak hizkuntz transmisioa ikertzeko garaian izandako protagonismoaren eraginez, ikerketa gehienek hizkuntz transmisioak ingurune hurbilarekin eta komunitatearekin duen lotura ez dute behar den sakontasunarekin hartu kontuan.

Mugimendu honen diskurtsoetan euskararen transmisioak lehentasuna eta garrantzia izan arren, esparru eta zeregin zehatzetara mugatua agertzen zen. Euskara gure baloreak gordetzeko eta ziurtatzeko ezinbesteko tresna zen, eta euskararen garapena familia eredu zehatz baten biziraupenari lotua zegoen.

Euskaltzaindiak sustatutako azterketen artean, Hizkuntz gatazka Euskadin (Euskaltzaindia, 1979) ikerlan aplikatua aintzindaritzat har daiteke. Sidadecok egindako lan honek, hizkuntza gizarte eztabaidagaien artean kokatzen du, hizkuntz transmisioari lehentasunezko garrantzia ematen diolarik.

transmisioaren inguruko hausnarketa oraindik ere kontraesan batean murgiltzen dela uste dut: debate guztiek lehentasunezko lekua eskaini arren, ikerkuntzaren ildo nagusietatik kanpo gelditu ohi da.

Hizkuntz motibazioak komunitatearen ezaugarri orokorrarekin lotzen baditu ere, egilearen ustez hizkuntz transmisioak hizkuntz komunitate euskaldunetan izango luke berezko oinarria. Erizeren ustez, Nafarroako euskararen historia talde euskaldunen historia (bait) da

Korrika disjarraitasun horrek sortzen dituen kontraesanak gainditzeko jaioa litzateke, eta transgresio ariketa sinboliko horren bidez, hizkuntzaren jarraipenerako bidea ezartzen du, hizkuntz transmisiorako alegia.

transmisioaren azterketak arlo pribatua gainditu behar du, familia eta gizarte arlo ezberdinen arteko dinamika globaltasun batean kokatu eta ulertu ahal izateko.

Transmisioakjendeak –leku eta momentu zehatz batean- munduan “izatea»ren ulermena (zentzua) komunikatzeko, erakusteko eta jarduteko erabiltzen dituen era eta bideak osatzen ditu.

Ikuspuntu berri horiek, orain arte ezkutuan egon diren aldagaiak azaleratzeaz gain, etorkizunari begira garrantzia izango duten hainbat gai berri topatzen lagunduko lukete.

Hizkuntz transmisioa eta, era berean, kultur transmisioa dira egun nire zeregin ikertzailea bideratzen duten kezka nagusiak. Euskararen transmisioa dut, adibidez, tesiaren gai nagusi. Ikuspuntua eta lan ildoak antropologia sozialetik datoz. Hizkuntz eta kultur transmisioa aipatu ditut, baina artikuluaren hainbat momentutan transmisioa era orokor eta zentzu irekian planteatuko dut, gogoeta hauek kezka teoriko zabalei lotuta baitaude.

Artikulua bi zatitan egituratu dut. Lehenengoan, bi gai nagusiak landuko ditut. Batetik azken hamarkadetan -euskara dela eta- hizkuntz transmisioaren inguruan egindako ikerketak eta hainbat hausnarketa aipatuko ditut labur-labur. Bestetik, ikerlan horien ondorioz, euskararen transmisioa definitzeko eta aztertzeko garaian erabili izan diren irizpide nagusiak bildu eta eztabaidatuko ditut, horiek aldagai berrietara egokitzeko proposamen orokorra luzatuz.

Artikuluaren bigarren zatian ideia teoriko horiek adibide zehatz batera ekartzen ahaleginduko naiz, nire ikerlanean teoria, epistemologia eta metodologia uztartzeko erabili dudan eredura hurbilduz. Hau da, ikuspuntu, nahiz uste teoriko batzuetatik abiatuta, proposamen metodologiko batera iristeko bidea zein izan den azalduko dut, ibilbide horretan aurkitutako oztopoak eta bilatutako konponbideak azpimarratuz.

Hizkuntza transmisioaren inguruan garatutako lanei dagokienez, bi ezaugarri azpimarratuko nituzke: alde batetik, ikerlan gutxik sakondu izan dute gure ingurunean hizkuntz transmisioaren prozesuetan eta oinarrietan; eta, bestalde, gutxi horiek ez diete –nire ustez- erantzuten jadanik gaur egungo hizkuntz egoera, kezka eta behar zehatzei. Laburbilduz, orain arte jorratutako ikerbideak eta proposamenak ondoren aipatzen diren ildotik joan dira:

  1. Hizkuntza transmisioa esparru pribatuari lotuta ulertu izan da gehienetan. Ondorioz, familia harremanek eta esparru pribatuak hizkuntz garapenean izan duten zeregina nabarmendu izan da. Horrek hizkuntz transmisioaren azterketak osatzeko garaian abantailak eta desabantailak ekarri ditu. Ikerketa esparrua zehaztu baldin badu ere, barne-barneko esparru horretan murgiltzea eta eragiteak dakarren konplexutasuna eragin du.
  2. Esparru pribatuak hizkuntz transmisioa ikertzeko garaian izandako protagonismoaren eraginez, ikerketa gehienek hizkuntz transmisioak ingurune hurbilarekin eta komunitatearekin duen lotura ez dute behar den sakontasunarekin hartu kontuan. Hutsune hori nabarmenagoa gertatzen da ingurune ekomikoak, sozialak edota politikoak hizkuntzaren garapenean izan dituen ondorioak maiz eta sakon azterturik izan direla ikusirik. Transmisioaren azalpenean aldiz, familia eta komunitatea banandurik ikertu izan dira, errealitatean bi esparru horien arteko elkarlana ezinbestekoa denean.
  3. Azkenik, hirugarren joera bat aipatu beharko litzateke: hizkuntz transmisioa ikertu denean zenbait dikotomiekin lotua agertu izan ohi da. Hori dela eta, sarritan entzun izan dira mota honetako galderak: transmisioak gizarte erreprodukzioa edo aldaketa bultzatzen al du? Transmisioak naturala edo kulturala izan behar du? Transmisioa familia edota gizartearen erantzunkizuna da?
    Joera dikotomiko horren islada transmisioari buruzko azalpenetan ere aurki daiteke. Gehienetan bi aukera ezberdinen arteko loturak ikertu beharrean, bata edo bestea modu isolatu batean azaldu izan dira, transmisio naturala eta kultulara, tradizioa eta aldaketa, derrigorrez aldagai kontrajarriak izango balira bezala.

Transmisio kontzeptuari lotutako arazo batzuk aipatu ondoren, horiei erantzuna bilatzeko lana hiru zereginetan banatu dut. Zeregin horiek transmisio kontzeptua berreskuratzea, berraztertzea eta birmoldatzea proposatzen dute.

Berreskuratu

Transmisio kontzeptua berreskuratzeak azkenengo urteotan gai horren harira izandako ibilbide intelektuala, teorikoa eta aplikatua aztertzea eskatzen du. Ibilbide horretan protagonista ezberdinak topatzen dira epe historiko eta egoera ezberdinetan. Guztion aipamena eta azalpenak artikulu hau baino luzeago eta sakonago litzatekeen hausnarketa-ariketa beharko luke. Horretarako une egokia ez denez, oraingoan izen horien artean gutxi batzuk azpimarratuko ditut, landu dituzten ideien pisua kontuan hartuz beti ere.

Aipatu izen horien artean, zerrendaren hasieran Eusko Pizkundea izenarekin bataiatutako mugimendua jarri dut. Aurrerago ikusiko dugunez, mugimendu horren eta egungo ikerketa eta tradizio zientifikoaren artean hainbat lotura ezartzea posiblea ikusten dut.

Eusko Pizkundea izeneko mugimendua, XX. mendearen hasieran euskara eta euskal kulturaren inguruan kezka azaldu zuten hainbat intelektualek osatu zuten[2]. Garai gogorretan euskara defendatzea eta salbatzea izan zuten helburu nagusi. Mugimendu honen diskurtsoetan euskararen transmisioak lehentasuna eta garrantzia izan arren, esparru eta zeregin zehatzetara mugatua agertzen zen. Euskara gure baloreak gordetzeko eta ziurtatzeko ezinbesteko tresna zen, eta euskararen garapena familia eredu zehatz baten biziraupenari lotua zegoen. Hizkuntza eta familia (eta horiekin batera Eliza) euskal moralaren euskarriak ziren beraz, egile hauen ikuspuntutik. Egile hauek gizarteaz eta familiaz zuten ereduak huts eginez gero, eta, era berean, euskararen desagerpena etorriko balitz, kultura eta moral baten galera aurreikusten zuten.

Eusko Pizkundea eta egungo hizkuntz tradizioaren arteko nolabaiteko zubilana egin duten izenen artean Koldo Mitxelena (1915-1987) eta Euskaltzaindia (1919) aipatu beharko lirateke[3]. Koldo Mitxelenak hizkuntzaren arlo soziala landu zuen historiaren, antropologiaren eta soziologiaren ikuspuntuak aplikatuz. Bere pentsamenduan euskararen historia eta garapena ulertu ahal izateko ezinbestekoak diren giltzarriak aurki daitezke. Landutako gai guztien artean, transmisioari eskaintzen dizkion hausnarketak nabarmentzekoak dira, egileak transmisioa hizkuntzaren iraupena ziurtatzeko ezinbesteko tresna dela uste baitzuen. Hori dela eta, Mitxelenak gai horren lanketari leku berezia egin zion, transmisioaren inguruan somatzen zituen aldaketak bereziki nabarmenduz.

Mientras la transmisión de la lengua se producía antes en el ámbito natural de la familia y de la comunidad local, con todos los inconvenientes que esto podía tener, su “locus» ha tenido que trasladarse, al cambiar las bases sociales, a la “ikastola» y en general a centros de enseñanza para menores o mayores. Para las nuevas generaciones, que en buena parte han adquirido o perfeccionado la lengua a la nueva manera, no existe aquel respeto a la tradición que a menudo se complace sin medida en nimiedades propias del grupo en el que uno ha nacido y crecido.[4]

Zehaztasunak alde batera utzita, paragrafo honetan transmisio prozesuan parte hartzen duten hainbat elementu berri azpimarratzen ditu Mitxelenak. Horiek hizkuntz transmisioa ikertzeko garaian aldatu beharreko ikuspuntua eta ikuspegiaren berri ematen digute. Aipatu aldaketaren norabidea, hizkuntzaren locus berriaren ideian isladatzen du. Mitxelenak hizkuntzaren inguruan aipatutako mudantzak transmisioaren inguruko aukera berriak aurreikusi behar izatera eramaten gaitu. Esate baterako, transmisioa ezin da prozesu natural bati soilik lotua ikusi, prozesu kulturalarekin ere lotua baitago. Bestalde, transmisioa ezin da arlo pribatuan bakarrik kokatu, arlo publikoan ere, garatu beharreko erantzukizunak baititu. Azkenik, transmisioa tradizio zehatz bati jarraitzeaz gain, gizartean sor daitezkeen ohitura eta usadio berriei ere, erantzunteko gai izan beharko luke.

Mitxelenaren planteamenduak beraz, erantzun adina galdera sortzen du. Halere, egileak euskal gizartean sortzen ari diren hizkuntz aldagai berriak aipatzerakoan, etorkizunean hizkuntz komunitatea eta bere egitura eta dinamika ulertzeko tresna berriak beharko ditugula adierazten digula antzematen dugu.

Mitxelenaren zereginarekin lotua egon den Euskaltzaindiak ere, hizkuntzaren arloan aitzindari izan diren hainbat ikerketa bultzatu izan ditu azken hamarkadotan.

Euskaltzaindiak sustatutako azterketen artean, Hizkuntz gatazka Euskadin (Euskaltzaindia, 1979) ikerlan aplikatua aintzindaritzat har daiteke. Sidadecok egindako lan honek, hizkuntza gizarte eztabaidagaien artean kokatzen du, hizkuntz transmisioari lehentasunezko garrantzia ematen diolarik. Euskararen jarraipenerako transmisioak duen garrantziaz ohartuta, ikerketan bertan inplikatuak dauden aldagaiak definitzen eta aztertzen saiatzen da, beti ere ikuspuntu eta teknika zientifikoetan oinarrituz.

Liburugileek proposatzen dituzten hainbat ondorio Mitxelenak planteatutakoarekin bat datoz. Ikuspuntu horretatik Hizkuntz gatazka Euskadin liburuan azpimarratzen da familia esparrua ez dela hizkuntzaren garapenerako nahikoa ingurune. Are gehiago, egileek diotenez, famili girora mugatzea, hizkuntza arriskuan jartzea litzateke. Gizabanakoaren bizitzan hezkuntzak, administrazioak edota hedabideek, esate baterako, duten garrantzia onartu nahi ez izatea litzateke. Hori dela eta, egileek hizkuntz transmisiorako barne aldagaiek duten indarra ukatzen ez badute ere[5], famili taldeak ingurunearekin mantentzen duen harremanetan eta loturan jartzen dute harreta, bertan (hizkuntz locus berrietan, hain zuzen ere) aurreikusten baitituzte hizkuntz garapenerako lan ildoak.

Bestalde, Hizkuntz gatazka Euskadin liburua hizkuntzaren inguruan garatuko diren beste bi ikerketa-ildo finkatzeko garaian lokarri bilakatuko da. Alde batetik, euskararen normalizazioaren paradigmatik planteatzen diren zenbait proposamen praktikok eta teorikok familia-gunea aztergai eta langune bilakatzen dute. Transmisio kanpainak[6] izan daitezke esandakoaren adibide adierazgarriena. Bestetik, Siadeco lantaldeak ikerketa soziologiko eta zientifikoen alde egiten duen aldarrikapena Euskal Herrian sortzeko zegoen hizkuntz soziologiaren[7] arloan kokatu beharko litzateke. Aipatu arloan Alfonso Pérez-Agote, Ander Gurrutxaga edota Benjamin Tejerinak egindako lanak askorentzako hasierako erreferentziak izango dira.

Egile hauen bibliografia zabala eta ugaria denez, beren azterketek ez dute lekurik izango espazio mugatu honetan. Dena den, soziologo talde horren ekarpenen artean, hizkuntzak identitatearen eraketa prozesuan duen partehartzearen azterketa nabarmenduko nuke. Euskararen historia sozialak, gizartearen esparru ezberdinetan izan dituen aldaketa eta gertakariekin duen harremanen azalpena bereziki. Egile horien ustez, esparru pribatua (etxea, familia) funtsezko elementua da, gizabanako eta gizartearen arteko lotura ahalbidetzen duelako; hainbat balore eta usadio sendotzeko edota ziurtatzeko ezinbesteko gune delako.

Ikerketa soziologikoen ikuspuntutik, hausnarketak eta metodologiak aurrera egin dute azken urteotan eta, espezializazio eta hizkuntz beharrei egokitzeko ahaleginak egin dira. Halere, transmisioaren inguruko hausnarketa oraindik ere kontraesan batean murgiltzen dela uste dut: debate guztiek lehentasunezko lekua eskaini arren, ikerkuntzaren ildo nagusietatik kanpo gelditu ohi da. Egoera honetan antropologiak bete izan duen zeregina eta etorkizunari begira bete dezakeenaren alde agertzen naiz, diziplina honek hizkuntzaren inguruko errealitatera hurbiltzeko, ezagutzeko eta azaleratzeko duen gaitasuna defendatzen baititut. Horren adibidea dira Jose María Sanchez Carrionek (Txepetx), José Miguel (Txemi) Apaolazak, Xabier Erizek eta Teresa Del Vallek, besteak beste, proposatzen dituzten hurbilpenak. Laurak ikuspuntu eta baliabide ezberdinak erabiltzen badituzte ere, etnografiaren lanketa proposatzen dute, bide hori hizkuntza, hiztunak eta hizkuntz komunitatearen ezaugarriak eta egoera ulertzeko bide egokia eta aberatsa dela argudiatuz. Egile hauen ibilbidea eta lana oparoa izanik, ikergaia definitzeko lagungarriak gertatu zaizkidan ekarpenak bakarrik aipatuko ditut laburki.

Txepetxek egindako lanen artean La Navarra Cantábrica. Estudio antropológico de una comunidad euskaldun (1981) nabarmendu nahi nuke. Ariketa etnografiko bikaina izateaz gain, transmisioaren ikerketarako hurbilpen oso egokia dela esan behar da. Txepetxen teoria osatzen duten kontzeptu eta aldagai nagusiak oraindik garatu gabe agertzen badira ere, La Navarra Cantábrica obrak hizkuntza, gizabanakoa eta komunitatearen arteko loturak zertan oinarritzen diren ulertzeko bideak, oso era egokian lantzen ditu. Lotura horien esanahia eta funtzionatzeko moduen azalpena proposatzerakoan, Txepetxek hizkuntz eta kultur transmisioan parte hartzen duten hainbat mekanismo ikertzen ditu, euskararen egungo errealitatean kontuan hartu beharreko zenbait aldagai mahaigaineratuz: hiri eta baserri giroaren arteko tentsioak edo generoaren sistemak emakume eta gizonen artean ezarritako hizkuntz ezberdintasunak, besteak beste.

Txemi Apaolazak, UPV-EHUko antropologoak hizkuntzaren inguruan egindako ekarpenak ugariak dira. Dena den, alderdi guztien artean, egileak hizkuntza eta identitatearen arteko harremanei buruz proposatzen duen ikuspuntu dinamikoa azpimarratuko nuke. Ikuspuntu horrek hizkuntz errealitatearen izaera aldakorra eta eraikia proposatzen du, hizkuntz gertakariak modu aberatsago batean ulertzeko eta ikertzeko aukera emanez. Apaolazaren pentsamenduaren adibidea, hizkuntzaren, identitatearen eta lurraldearen arteko harremanei dagokien ondorengo hausnarketa litzateke:

Una lengua no es representativa ni pertenece a un territorio, sino al grupo humano que en ese momento o en otros que se presentan a través de una lectura de la particularidad histórica, ocupa y/o se presenta como portador de todos los derechos sobre el mismo. A su vez el territorio no presenta ninguna relación con una lengua, ésta no es un elemento componente de sus definición sino es a través de la definición del territorio como espacio cualitativo, siendo la lengua una de las características usadas en esa definición.[8]

Xabier Erize historiagileak azken urteotan argitaratutako doktoretza-tesiak ohiartzun handia izan du soziolinguistika arloan. Azterketa sakona eta osatua, bertan historia, soziolinguistika eta ikuspuntu antropologikoak elkartzen dira. Erizek Nafarroan 1863tik 1936ra[9] bitartean izandako euskaren egoera aztertzen du. Lanketa teorikoa eta historikoa Uitziko komunitatearen azterketa sakonarekin osatzen du. Lan mardula eta jantzia dugu, euskararen egoera aztertzeko eta ulertzeko norabide teorikoak ondo zehazten eta aztertzen dituena. Halere, dagokigun gaiari buruz zerbait aipatzekotan, hizkuntz transmisioaren inguruan egiten duen definizioaren mugapena nabarmenduko nuke. Erizek euskararen transmisioa aztertzen duenean, guraso euskaldunek beraien seme-alabei euskara erakusteko garaian azaltzen dituzten nahiak eta motibazioak aipatzen ditu[10], arreta komunitate euskaldunetan jarriz. Hizkuntz motibazioak komunitatearen ezaugarri orokorrarekin lotzen baditu ere, egilearen ustez hizkuntz transmisioak hizkuntz komunitate euskaldunetan izango luke berezko oinarria. Erizeren ustez, Nafarroako euskararen historia talde euskaldunen historia (bait) da[11].

Azkenik, nire ikuspuntua definitzeko erabakiorrena izan den lan antropologikoa, Teresa Del Vallek Korrikaren inguruan egindakoa izan da. Hain ezaguna den Korrikaren inguruan egindako etnografia-lan hau, artikulu honen hasieran transmisioarekiko azaldu dudan kezkaren gunean kokatzen dut. Denborak eta egindako irakurketa ezberdinek obra honek transmisioa ulertzeko dituen giltzarriak azaleratu ditu. Nire ustez, giltzarri horiek egungo hizkuntz egoera ulertzeko behar beharrezkoak dira. Aipatzen direnen artean ondorengo hauek azpimarratuko ditut, nire hausnarketa prozesuan bereziki lagungarriak izan direnak:

  1. Transmisio naturala eta kulturala elkarrekin ulertu behar izatea.
  2. Transmisioa ziurtatzeko garaian hainbat protagonista berrik duten indarra. Protagonista horiek, ohizko esparru pribatuetatik kanpo kokatzen dira: ikastolak, helduen alfabetatzea (eta euskaldunberriak), lan mundua, kultura mundua...
  3. Azkenik, transmisioa modu ezberdin batean ulertzeko bidea irekitzen du. Bertan jarraikortasuna eta disjarraitasuna prozesu berean kokatzen dira. Biak gizarte garapenean txertatzen dira. Azken finean, Korrika disjarraitasun horrek sortzen dituen kontraesanak gainditzeko jaioa litzateke, eta transgresio ariketa sinboliko horren bidez, hizkuntzaren jarraipenerako bidea ezartzen du, hizkuntz transmisiorako alegia.

Nire ustez, Korrikak, Euskal Herri osoan hizkuntzaren inguruan ospatzen diren hainbat jaialdi eta adierazpenekin bat egiten du. Jaialdi horiek hizkuntzak egunero aurrez-aurre izaten dituen kontraesanak era sinboliko eta erritual batean gainditzea proposatzen dute. Ikuspuntu honetatik, jaietan gertatu ohi diren transgresioak, egunerokotasunean ematen diren transgresioak modu apalean islatzen dituzte. Ondorioz, hizkuntz transmisioa eta transgresioaren azterketa, hizkuntza komunitateak biziberritzeko erabiltzen dituen elementuen eta mekanismoen azterketa litzateke. Bertan komunitatea osatzen duten hiztun guztien nahia eta partaidetza izango lirateke aztergai nagusi.

Berrazterketa

Azken urteotan transmisioaren inguruan osatutako diskurtsoak eta ikuspegiak aztertu ondoren, hurrengo lerroetan egungo egoerari begiratzea proposatzen dut. Horretarako, transmisioaren inguruan osatutako oinarrizko definizio batetik abiatuko naiz proposamen kritikoa osatu asmoz. Ohizko definizio horrek transmisioa ulertzeko hainbat osagarri garatzen du. Osagarri horiek hiru ardatz ezberdinen inguruan multzokatu ditut: denbora, espazioa eta identitatea. Ardatz bakoitzak, bere inguruan hizkuntz elementu ezberdinak biltzen ditu.

Denborari dagozkion osagarriek euskararen historia edota ibilbidea jarraipen batean kokatzen dute. Hori dela eta, hizkuntz transmisioaz hitz egiten denean, euskararen aurrerapena versus atzerapena edo, euskararen iraupena versus desagerpena irudikatzen da. Denborarekin bat eginez, transmisioari lotuta agertutako hizkuntz espazioa mugatua azaldu da. Etxea eta familia dira hizkuntzaren gune nagusiak, eta hizkuntz komunitatea familiak hurbileko komunitatearekin garatzen dituen harremanek osatzen dute. Denbora eta espazio eredu horren ondorioz, identitate eta hizkuntzaren arteko harreman trinkoa proposatzen da. Eredu horren arabera, hizkuntza, gizartea eta identitatea lotuta dauden elementuak dira: identitateak hizkuntzaren biziraupena ziurtatzen du, eta, hizkuntzak gizartea birsortzeko oinarriak jartzen ditu. Eredu honek identitate trinkoa eskatzen du, baloreak eta ezaugarriak ongi finkatuta agertzea alegia.

Osagarri, ardatz eta elementu guzti horien berrazterketa proposatzen dut. Aurretik doa, proposamenak arlo epistemologikoaren, teorikoaren eta metodologikoaren birplanteamendua aldarrikatzen duela. Prozesu horren ondorioz, orain arte hizkuntzaren inguruan garatutako denbora, espazioa eta identitate elementuak ikuspegi berri batetik ikertuko lirateke, moldaketa horiek hizkuntza ulertzeko eta definitzeko modu berriak sortu dituztelakoan.

Transmisio kontzeptuaren berrazterketari ekiteko hizkuntz antropologia eta korrente feministak ezarritako zenbait teorietatik abiatzen naiz. Iturri horiek hizkuntzaren denbora zentzu berri batean ulertzeko aukera eskaintzen dute. Hizkuntzek, eraketa sozial baten fruituak diren heinean, bere izaera aldakorra eta dinamikoa azpimarratzera eramaten gaituzte. Hizkuntzek errealitatean gauzatzeko hartu ditzaketen bideak ugariak izanik, bide horiek hiztunen desio eta nahien arabera alda daitezkeela onartu behar da. Txepetxek orain dela gutxi azpimarratzen zuen moduan: hizkuntza da gu egiten gaituena, guk bera egiten dugun bitartean [12]. Halere, prozesu hori egunero, momentuero garatzen ari garen jardueren bidez eraikitzen dugun prozesua dela ulertu behar da. Alde horretatik transmisioa ez da historian zehar garatutako zerbait soilik, egunero, oraintxe bertan lerro hauetan gauzatzen ari den zerbait baizik.

Denboraren kontzeptu hau hizkuntz espazioa ulertzeko modu berezi bati legokioke. Hizkuntza eta bere transmisioa momentuero gauzatzen ari den jarduera sozial bezala ulertzen den heinean, bere esparruak gizartea bera eta bizitzaren eremu guztiak hartuko lituzke. Horren ondorioz, hizkuntzak gizarte esparru batean izan dezakeen presentzia, gainontzeko arlotan bete dezakeenaren harira uler daiteke bakarrik, funtzio eta eremu ezberdinak globaltasun baten zatiak direla onartuz. Horretaz gain, hizkuntza eta gizartearen arteko lotura hain estua izanik, hizkuntz jokaerak komunitatearen osagarrien eta ezaugarrien islada lirateke. Ikuspuntu horretatik transmisioaren azterketak arlo pribatua gainditu behar du, familia eta gizarte arlo ezberdinen arteko dinamika globaltasun batean kokatu eta ulertu ahal izateko.

Azkenik, identitatea transmisioa ulertzeko mapa berri honetan non kokatu asmatu behar dugu. Denboraren aldakortasuna eta espazioaren konplexutasuna azpimarratu ondoren, identitateak elementu irristakorra dirudi. Egoera horretan identitatearen balio berriak azpimarratu daitezke eta horien artean balio performatiboa eta adierazkorra nabarmenduko nituzke. Hortik abiatuta hizkuntz identitateak, gizabanakoari bere burua definitzeko aukera ematen dio. Hizkuntz identitateak gizartean parte hartzen eta publikoki agertzen laguntzen digu, egungo partehartze horretan kanpoko ezaugarri eta seinaleek garrantzi berezia dutelarik. Horretaz gain, perfomance horretan, gizabanakoaren beraren partehartzea ezinbesteko elementua denez, horrek hizkuntz identitatea, eraketa eta adierazpen aktibo bezala ulertzera bultzatzen gaitu.

Lantzen ari naizen ikuspuntu berriaren nondik norakoa azaldu eta gero, transmisioa bera definitzeko proposamena azalduko dut. Transmisioakjendeak –leku eta momentu zehatz batean- munduan “izatea»ren ulermena (zentzua) komunikatzeko, erakusteko eta jarduteko erabiltzen dituen era eta bideak osatzen ditu. Gauzak horrela, transmisioa, egoera, momentu, ingurune eta desio zehatz bati lotua agertzen bada... nola gauzatzen da, edo nola ziurtatzen da hizkuntz edo kulturaren jarraikortasuna? Nola egiten zaio aurre etenari? Hori azaltzeko transgresioaren kontzeptua erabiltzen dut. Trangresioak transmisio momentu ezberdinen arteko zubia eraikitzen du: iraganaren eta gaur egungoaren arteko zubia, zero(0) eta baten(1) artekoa esate baterako. Transgresioak transmisioa ziurtatzen du bizitzak, gizarteak, jarraikortasun bat behar dutelako.

Birmoldaketa

Orain arte, aditzera eman dudan proposamen honek (transmisioa eta transgresioaren arteko loturarena), hizkuntzaren denbora, espazioa eta identitatea modu berri batean ulertzeko bidea zabaltzea zuen helburu. Bide batez, kontzeptu horrek metodologia eta ikerketa-teknika berriak erabiltzeko eta frogatzeko aukera emango luke. Beste hitz batzutan esanda, orain arte proposamen berri hau maila epistemologikora eta teorikora mugatu badugu ere, amaitzeko arlo metodologikoaren inguruko hausnarketa geratuko litzaiguke azaltzeke.

Kasu honetan orain arte azaldu dugun proposamena ikerketa-teknika bati lotua dago: etnografiari, hain zuzen ere. Etnografia tresna baliogarritzat jotzen dut transmisioa ikertzeko eta horren bitartez, hiru zeregin nagusi bete ahal izateko: (1) hiztunen subjektibitatea (desioak, nahiak, esperientziak, ea.) aztertzea; (2) komunitatearen (herria, auzoa, ea.) analisi anitza eta sakona egin ahal izatea; (3) espazio heteroglosikoaren [13] (ahots ezberdinez osatutako espazioa) berreraiketa egiten laguntzea.

Etnografia prozesuak (landa-lana) eta produktuak (narratiba etnografikoa) osatzen dute. Teknika konplexua baina aberatsa dela esan behar da, zientziaren ezagupenaren historian funtsezkoak izan diren hainbat arazo bete-betean planteatu eta asumitu baititu etnografiak. Arazo horien artean norberarena den komunitatea ikertzen dugunok aurre egin behar ditugunak azpimarratuko nituzke. Objektibitatea eta subjektibitatearen arteko "borroka", self-a (ni) eta other-aren (bestea) arteko dilema eta dikotomiak esate baterako. Aipatu bi adibideek etnografoa edota ikertzailearen zereginari buruz galdetzera bultzatzen gaituzte. Galdera horien aurrean erantzunak bilatzeko garaian, hizkuntz antropologiak eta, bereziki teoria feministak luzatutako aukereei jarraitu diedala aitortu behar dut.

Ezagupenaren inguruan osatutako bi kategori horiek -objektibitatea/subjektibitatea eta self/other- ezagupen zientifikoaren historian, momentu jakin bateko lan-ildoen barruan kokatzen ditu kritika feministak. Ikuspegi honen arabera sortutako eta asmatutako tresnak dira, eta bere balioa, esanahia edota erabilera erraz alda daiteke. Horrekin batera, askotan tresna horien erabilerak bultzatu izan dituen prozesuak kritikatzen dira, ikerketek objektuarekiko identifikazioa eta elkarren arteko ulermena landu ordez, ierarkizazioa bultzatu baitute. Objektibitatea eta subjektitibitatea (mendebaldeko) ezagutzaren tresna gisa ulertzen dira. Era berean, ni eta bestearen arteko mugak praktikan, landa-lanean, nekez mantentzen diren arauak lirateke. Honen guztiaren aurrean, ikertzailearen rola berraztertzeko beharra somatzen da.

Ondorioz, gaurko hizkuntz egoera ikusita, gaurko gizarte ezugarriak kontuan hartuta eta egungo ezagupenaren erronkak somatuta, zein da etnografoaren helburua? Eta erabili beharreko tresnak?

Hizkuntza transmisioa dela eta, hizkuntzari lotuta agertzen diren denbora, espazioa eta identitatearen definizio berriak aipatu ditut. Horiek, euskararen egoera hobeto ezagutzeko eta ulertzeko diseinatu dira. Metodologiari dagokionez, asmo berdina aplikatu nahi dut. Ikuspuntu horretatik, gure gizartearen ikertzaileak eta etnografoak garen neurrian, zientzia komunitatea eta ikerketaren objektua osatzen duten gizataldeen arteko loturak asmatu behar ditugula uste dut. Zeregin horretan (auto)biografiak eta (auto)etnografiak[14] kontuan hartu beharreko aukerak lirateke, biek ikertzaile eta ikerketa-objektuaren arteko harremana modu sortzailean eta dinamikoan lantzen baitituzte.

Bi aukera hauek (auto/biografia eta auto/etnografia) onartuz, eta Mª Jesús Buxok[15] edota Alessandro Durantik[16] proposatutako antzerako estrategiak erabiliz (sentsibilitate estetikoa eta narratiba dialogikoa deiturikoak) hizkuntza eta hizkuntz transmisioan parte hartzen duten elementu eta dinamikei hurbiltzeko bide interesgarriak irekitzen dira. Ikuspuntu berri horiek, orain arte ezkutuan egon diren aldagaiak azaleratzeaz gain, etorkizunari begira garrantzia izango duten hainbat gai berri topatzen lagunduko lukete.

Zientzia ezagupenerako estrategia berri horiek landuz gero, ikerketarako sortzen diren bide berrien artean ondorengoak azpimarratu nahi ditut:

  1. Emozioak, sentimenduak, oroimenak, eta fantasiak ezagupen eta ulermenerako bide bihurtzeko aukera.
  2. Diskurtso eta joera nagusienetatik ihes eginaz, gizatalde guztiek sormen eta aldaketa bultzatzeko duten ahalmena.
  3. Ezaguna eta ohizkoaz gain, ikuspuntu berriak landu ahal izateko bideak.
  4. Ezberdintasunek ierarkizazioa bultzatzen duten heinean, estrategi berri horien bitartez, objektuarekiko identifikazioa garatzeko aukera.
  5. Dikotomien bazterketa, komunitatean aurki daitezkeen ahots ezberdinak isladatzeko aukera.

Amaitzeko, nik neuk idatzitako testu baten paragrafoa ekarri nahi dut gogora, bertan etnografia, autobiografia eta autoetnografiaren inguruan planteatu ditudan hainbat gauza praktikan nola gauzatzen diren erakusteko asmoarekin. Testuak On Manuel Lekuona antropologoa (1894-1987) du progagonista. On Manuel bizilagun batzuen senidea zen eta igandero bisitatzen zituen. Familia horren alaba lagun mina nuen, eta nik neuk igandero egiten nuen topo On Manuelekin bizilagun hauen sukaldean. Hona hemen elkartze horietatik sortutako hausnarketa ttipia.

La recogida bibliográfica constituye uno de las tareas iniciales en el quehacer etnográfico como en cualquier proyecto de investigación. Ese fue de hecho la labor con la que comencé mi trabajo de campo. La lectura de todo lo escrito y publicado sobre la comunidad objeto de estudio pone al/a antropólogo/a en contacto con el conocimiento que otros/as han generado en torno a una realidad concreta y sienta las bases para posteriores reflexiones. En mi caso, no imaginaba que, además de ayudarme en la configuración de un mapa general "de situación", el repaso bibliográfico me abriría nuevas perspectivas y posibilidades en el enfoque del proceso de investigación. La sorpresa llegaría al observar que la persona que más había trabajado en la reconstrucción y análisis de la historia de la comunidad, un conocido sacerdote y académico de Euskaltzaindia, era precisamente una de las personas que yo relacionaba con mis primeros recuerdos en torno al euskara. La lectura de sus textos, supuso de alguna forma el reencuentro con mi memoria lingüística. Al hilo de lo que On Manuel Lekuona apuntaba en sus escritos, he ido reencontrándome con otros espacios y personas relevantes en la historia del municipio y en mi propia autobiografía. Pensé entonces que del mismo modo que las interrogantes que despertaba la historia escrita del pueblo eran relevantes para mí, podrían serlo para mis informantes o la comunidad en general. Surgieron entonces las preguntas entorno a la relación entre hipótesis y teorías que los documentos redactados y publicados reflejan, y el papel que esta(s) historia(s) tiene(n) en la formación de la identidad del municipio y sus habitantes. El contraste de estos aspectos con otras voces y experiencias constituyen una parte de la etnografía y una necesidad sentida desde mi vinculación al pueblo y, desde mi vinculación a la comunidad científica. Sin pretenderlo mi mirada se reparte entre los dos espacios: la comunidad científica y la comunidad protagonista de la investigación. Finalmente, cuando mi trabajo tome cuerpo en la narrativa etnográfica, pasará a engrosar el denominado "corpus científico" del que otros/as etnógrafos/as lo retomarán tal vez para proseguir en la tarea de buscar respuestas y aprender de las personas a las que se estudia, un proceso que algunos llaman "etnografía".[17]

BIBLIOGRAFIA

  • Apaolaza, José Miguel 1997: “Lengua y Territorio»; As linguas e as identidades. Separata. Santiago de Compostela: Universidad de Santiago de Compostela.
  • Arruti Landa, Iñaki 1997: "Euskararen familia bidezko jarraipena"; BAT Soziolinguistika aldizkaria, 22-23zk.: 69-110 orriak.
  • Behar, Ruth 1996: The Vulnerable Observer. Boston: Beacon Press.
  • Buxó, María Jesús 1995: "El arte en la ciencia etnográfica"; Aguirre Baztán, Angel (arg.) 1995: Etnografía. Barcelona: Boixerau Universitaria.
  • Duranti, Sandro 2000: Antropología Lingüística. Madrid: Cambridge University Press.
  • Erize Etxegarai, Xabier 1997: Nafarroako Euskararen Historia Soziolinguistikoa (1963-1936). Iruña: Nafarroako Gobernua.
  • Euskaldunon Egunkaria, 2001eko otsailaren 21a; 19 orriak.
  • Hernández García, Jone M. eta Iraola Aranzadi, Joxemari 1996: "Euskararen familia bidezko transmisioa Lasarte-Orian". Argitaratu gabeko txostena.
  • Hernández García, Jone M. 2001: "¿Quien está hablando?". Argitaratu gabeko komunikazioa.
  • Kondo, Dori 1986: "Dissolution and Reconstruction of Self: Implications for Anthropological Epistemology", in Cultural Anthropology 1.
  • Mitxelena, Koldo 1985: "La normalización de la forma escrita de una lengua: el caso vasco"; Mitxelena, Koldo 1985: Lengua e Historia. Madrid: Paraninfo.
  • Okely, J.; Callaway, H. 1992: Anthropology and Autobiography. London: Routledge.
  • Reed-Danhay, Deborah E. 1997: Auto/Ethnography. Oxford: Berg.
  • Zentella, Ana Celia 1997: Growing Up Bilingual. Oxford: Blackwell.

[1]. Artikulua tesi doktoralaren garapenean kokatu behar da. Tesia UPV-EHUko Antropologia Sozialeko departamentuan garatzen ari naiz, Teresa Del Valle katedradunaren zuzendaritzapean eta Eusko Jaurlaritzak emandako beka baten laguntzari esker.

[2]. Mugimendu horren partaide besteak beste ondoko egileak izan ziren: Federico Belaustegigoitia (1876-1947), Arturo Kanpion (1854-1937), Resurrección María de Azkue (1864-1951), Julio Urkixo (1871-1950), Koldo Elizalde (1878-1923) edo Luis Villasante (1920-2000). Guztiek, era batean edo bestean, euskara unibertso eta balore zehatz batzuen adierazgarri zela ulertzen zuten. Hori dela eta, euskararen galera prozesuarekin eta, ondorioz, hizkuntzaren transmisioarekin kezkatuta agertu ziren.

[3]. Eusko Pizkundea mugimenduari loturiko zenbait izen, Euskaltzaindiaren sorreran parte hartu zuten ostera. Era berean, Koldo Mitxelena izan zen erakunde honen partaide gailenetariko bat.

[4]. Mitxelena, Koldo 1985: "La normalización de la forma escrita de una lengua: el caso vasco"; Mitxelena, Koldo 1985: Lengua e Historia. Madrid: Paraninfo; 227 orria.

[5]. Liburuan Hizkuntz transmisioan barneko aldagaiek duten garrantzia behin baino gehiagotan azpimarratzen da. Esate baterako, euskararen transmisioan euskaldunak ez diren familiek duten garrantzia aipatzerakoan, famili gune horiek adierazitako motibazioak eta nahiak ezinbestekotzat jotzen dituzte.

[6]. Gauzatu diren proiektu eta ikerketa hauen inguruan, ikus: Arruti Landa, Iñaki 1997: "Euskararen familia bidezko jarraipena"; BAT Soziolinguistika aldizkaria, 22-23zk.: 69-110 orriak. Hernández García, Jone M. eta Iraola Aranzadi, Joxemari 1996: "Euskararen familia bidezko transmisioa Lasarte-Orian". Argitaratu gabeko txostena.

[7]. Azken urteotan Euskal Herriko Unibertsitatean hizkuntz soziologiaren arloan aurrera egiteko ahaleginak egin dituztenen artean, Iñaki Martinez de Luna eta Nekane Jausoro aipatu nahiko nituzke, beste asko badabilela jakinda ere.

[8]. Apaolaza, José Miguel 1997: “Lengua y Territorio»; As linguas e as identidades. Separata. Santiago de Compostela: Universidad de Santiago de Compostela; 250 orria.

[9]. Vid: Erize Etxegarai, Xabier 1997: Nafarroako euskararen historia soziolinguistikoa (1963-1936). Iruñea: Nafarroako Gobernua.

[10]. Horrela ulertzen egilearen honako hitzok: "(...) euskararen galera hizkuntzaren transmisioaren katea etetean gauzatzen dela jakinik, barne arrazoien azterketa da biderik emankorrena. Hau da, guraso euskaldunak euren seme-alabei euskaraz ez irakastea hautatzera eramaten zituzten arrazoien azterketa". Ibidem, 61 orria.

[11]. Ibidem, 79 orria.

[12]. Euskaldunon Egunkaria, 2001eko otsailaren 21a; 19 orria.

[13]. Heteroglosiaren kontzeptua Mijail Bajtin-i sor bazaio ere, nik Alessandro Durantik erabiltzen duen definizioa erabili ohi dut: "En la realidad de la vida cotidiana (...), el habla de una persona está llena de muchas voces diferentes o personas construidas lingüísticamente, una cualidad de Bajtín llamó raznorecie, un término que ha sido traducido al español como heteroglosía." Duranti, Sandro 2000: Antropología Lingüística. Madrid: Cambridge University Press; 114 orria.

[14]. Autobiografia eta Autoetnografiaren inguruan erabili ditudan textuen artean, ondorengoak azpimarratuko nituzke: Behar, Ruth 1996: The Vulnerable Observer. Boston: Beacon Press.; Kondo, Dori 1986: "Dissolution and Reconstruction of Self: Implications for Anthropological Epistemology", in Cultural Anthropology 1.; Okely, J.; Callaway, H. 1992: Anthropology and Autobiography. London: Routledge.; Reed-Danhay, Deborah E. 1997: Auto/Ethnography. Oxford: Berg.; Zentella, Ana Celia 1997: Growing Up Bilingual. Oxford: Blackwell.

[15]. Vid: Buxó, María Jesús 1995: "El arte en la ciencia etnográfica"; Aguirre Baztán, Angel (arg.) 1995: Etnografía. Barcelona: Boixerau Universitaria.

[16]. Duranti, Alessandro 2000: Antropología Lingüística, op.cit.

[17]. Hernández García, Jone M. 2001: "¿Quien está hablando?". Argitaratu gabeko komunikazioa.

BAT aldizkaria: 
38. 2001eko martxoa. Hizkuntza eskubideak eremu pribatuan...
Kokapen geografikoa: 
Euskal Herria
Egilea(k): 
Jone Miren Hernández García
Urtea: 
2001