EE, botereen banaketa eta hizkuntz politika finkatzea:alderdi anitzeko paradigma askatzen

Subsidiariotasun printzipioak, tradizionalki, hartu beharreko erabaki eta ekintzak, aukera dagoenean behintzat, hiritar indibidualengandik hurbilen dagoen agintaritza mailan hartuko direla ziurtatzen du

UNESCOren Kultur Aniztasunari buruzko Aldarrikapenak

helburu apur bat ezberdina du. Globalizazioaren inguruko aho batezko bertsioa lortu nahi du. Asmoa egokia da oso, baina, pluralismoaren eta aniztasunaren fraseologia aztertzen badu ere, ez du aipurik egiten geruza anitzeko gizartean eskualdeko botereen (edo eskualdeei boterea ematearen) inguruan, nahiz eta gizarte hori azaltzen saiatzen den

mundu mailan, hau da, gobernu moduaren lehen geruzan, EEk esku hartu izan du nazioarteko elkarlanean, eta hartaz, elkarlan horren dimentsio kulturalean eraginik izan du

ezin dugu aipamen kritiko eta mingarri bat egin gabe pasa. EEren hizkuntz erabakiek beti izan dute hizkuntz arauen antz handiagoa hizkuntz eskubideena baino, eta, are gehiago, EEko hizkuntza ofizialen erabilera selektiboak berak ere hierarkia linguistiko finkoa sortu du

Zerbitzuak sortzeko eskubideari eta zerbitzuak eskaintzeko askatasunari dagokionez –EEko 43-48 eta 49-55 artikuluek, hurrenez hurren, jasotzen dutenez– printzipio orokor bera aplikatzen da: Batasuneko kideek hizkuntz gaitasunaren inguruko baldintzak ezarri ahal izango dituzte merkataritzan eta lanbideetan, baina baldintza horiek bertakoei nahiz bertakoak ez direnei berdin-berdin ezarri beharko zaizkie

Batasuneko estatu batek ez du beharrezkoa izango hizkuntz eskubideen erregimena per se ezartzea; haatik, eskubide horiek jada barnean onartu direnean, ezarri beharko dira, baina bazterkeriarik eragin gabe

Batasuneko estaturen batek bere lurraldean salgai izango diren produktuen etiketetan Batasuneko zein hizkuntza ofizial erabili erabakitzeko gaitasuna izateak, ziurrenik, beti bere lurraldeko hizkuntza ofiziala erabiltzea ekarriko luke. Bestela esanda, horrek aukera emango lieke Batasuneko estatuei beren lurraldeko hizkuntza soilik erabiltzeko

"“aniztasunaren" kontzeptu horrek oztopo larria du muga nazionalen parera iritsita; hortik aurrera, gauzen bestelako bertsioa nagusitzen da, eta hori, eskualdeen ikuspuntutik behinik behin, kaltegarria eta okerra da

Jokoan dauden baloreak orekatzeko saiakera, orain artean behintzat, inkoherentea izan da guztiz; izan ere, hizkuntz gaiei dagokienez, hori da, agian, arlo hori gutxien garatu duen agintaritza geruza –bere izaera hizkuntzanitza dela eta absurdua dirudien arren-

“…Europa federalaren ideia; izan ere, halako Europan estatu baten mendeko nazioek autogobernu legitimoa dute eta berek kontrolatzen dituzte kideen ondasunak eta garapen ekonomikoa.

gogoan izan behar baita espainiera Barne Merkatuaren Harmonizazioaren aldeko Bulegoko (Merkataritza Markak eta Diseinuak), bost, hizkuntza ofizialetako bat dela, Espainiaren parte hartzea pragmatismoz gainezka egon da; izan ere, gauza bati baino ez diote heldu: BMHSBren arauek ‘Elkartean gehien erabiltzen diren bost hizkuntzen artean hautatzeko aukera ematen du’

Espainiako gobernuaren jarrerak erakusten du ez duela inolako kezkarik hizkuntz aniztasunaren inguruan, eta agerian uzten du badela hutsune bat eskualdeen eraginaren inguruan, berraztertu eta konpondu beharrekoa

estatu kideengan eskualdeek duten eragina bitartean lan egiteko helburu lorgarria izateko adinako bada, eta, beraz, ahaleginak egin behar lirateke helburu hori garatu eta indartzeko. Espainiako gobernuak Kik kasuan izandako parte hartze zentralista hori hala izateko aukera galduaren adibide aski garbia da

I. ERANSKINA

http://www.friul.net/normative/killilea.html

Oharra: Txostenean ‘EE’ erabiltzen da (‘EB’ erabili ordez), hizkuntz politikari dagokion erakundea/entitatea azpimarratzen baitu deitura horrek

1. SARRERA

Oraintxe egiten hasia da ageriko egungo gizartearen antolaketa edo konfigurazioa hainbat geruza edo mailen nahasketak osatzen duela; are eta gehiago, gobernatzeko moduei buruzko ideiak ere fenomeno hori islatzeko eta errazteko moduan antolatuta daude. Hori hala dela erakusteko adibide soil eta lineal bat erabiliko bagenu, esan genezake EE globalizazioaren eta estatu kideen artean kokatzen dela, nonbait; eta estatu kideak, aldi berean, zubi bat (edo, beste ikuspuntu batetik, oztopo bat) dela EEren eta estatu bateko eskualdeen artean. Botereen banaketari dagokionez, edo, bestela esanda, funtzioak finkatzeari dagokionez, EEren gobernu egitura subsidiariotasun printzipioan oinarritzen da batik bat –hau da, ardura hartzen du bermatzeko ekiteko ahalmena gobernu maila egokienari emango zaiola, zenbait gairen inguruan gobernu maila batek baino gehiagok ekiteko aginpidea duten kasuetan.

Txosten honen helburua horren ondorioz sortu diren harremanak aztertzea da, eta hizkuntz politikak diseinatzeko eta administratzeko modurik egokienari bereziki erreparatzea, beti ere, estatu baten mendeko agintaritzen ikuspuntutik. Gobernuaren geruzak bertikalki ala lateralki aritzen dira elkarlanean? Zenbaterainoko eragina du geruza batek gainerako baten edo batzuen ekintzetan edo aukeretan? Zenbaterainokoa izan behar luke eragin horrek? Zein gobernu mailari eman behar litzaioke nagusitasuna estatu baten mendeko eskualdeen eskumenak aitortu eta gauzatu daitezen? Galdera horiei guztiei erantzuna ematen saiatuko gara ondorengo atalean.

Ostera ere, goian erabili dugun adierazpen soil linealari helduta, pentsa liteke estatu baten mendeko agintaritzak inork nahiko ez lukeen “"azken lekuan" daudela botereen banaketari dagokionez, eta, ondorioz, subsidiariotasuna aplikatzeko orduan ere zerrendaren hondo-hondoan daudela. Baina, zeharo beste aldeko ikuspuntua ere izan daiteke, eta estatu baten mendeko maila eragin zirkuluaren erdi-erdian dagoela pentsatu. Hori hobeto azaltzeko, honako atalak landuko ditugu:

1. estatu baten mendeko agintaritzen hizkuntz politari buruzko araudiak; gutxienez, helburu kontzeptual gisa;
2. EEren hizkuntz politikarako araudia –kanpoko eta barruko alderdiak–, uste gabeko hutsaltasun eta inkoherentzia agerian uzteko balioko baitigu;
3. subsidiariotasunaren azterketa legala, ez politikoa; estatu azpikoek EEren aurrean izan dezaketen eraginaren potentziala eta mugak zenbaterainokoak diren neurtzeko;
4. honen guztiaren inplikazioak hain begi bistakoa ez den harreman batentzat edo eragin geruza batentzat EEko paradigma orokorraren baitan; estatuaren mendeko eta estatuaren artekoa, alegia.

Hala, baita maila honetan ere, dagoenekoz ondorio bat urratu dezakegu: EEren eta estatu baten mendeko agintaritzen arteko harremanak meritu kontzeptual handia eta meritu legal pixka bat (ahul samarra izan arren) badu ere, bestelako konexio indartsuago bat (Europako testuinguruan gutxietsia), maiz baztertu egiten da, baina ez litzateke baztertu behar: estatu baten mendeko agintaritzen eta “"horien" EEko estatu kideen arteko lotura, hain zuzen ere.

2. HIZKUNTZ POLITIKA ARAUTZEA: ZEIN GERUZA?

Subsidiariotasun printzipioak, tradizionalki, hartu beharreko erabaki eta ekintzak, aukera dagoenean behintzat, hiritar indibidualengandik hurbilen dagoen agintaritza mailan hartuko direla ziurtatzen du. Baina, horrez gain, eraginkortasunaren izenean subsidiariotasunak, zenbait ekintza agintaritza maila altuagotan hartzea justifikatzeaz gain, hala jokatzea exijitzen du. Anomalia honek azaltzen du nolatan eman zuten ontzat EEren printzipio gidari izateko sarrera formala bai EEko botereak gero eta gehiago zabaltzearen alde zeudenek eta bai botere horiei mugak jartzearen alde zeudenek ere. EEko testuinguruan malgutasun horrek ekar zitzakeen ondorioak aztertu aurretik, beharrezkoa da lehendabizi hizkuntz politikaren printzipio oinarrizko bat kontuan hartzea. Printzipio hori subsidiariotasunaren bestelako egitura zabalagotik erator daiteke; alegia, hizkuntz komunitateek hizkuntza (berek) arautzeko boterea izan behar luketela. Nork jakingo du hobeto hizkuntz talde horren beharrak zein diren, eta, horren arabera, hizkuntz politikak zer-nolakoa izan behar lukeen?

Gai horri ez dio oso estu heldu EEk; argi erakusten du hori ondoren datorren 3. atalak; EEra iristen diren bateko eta besteko gobernu geruzak koordinatzeaz arduratzen baita. Dena dela, berriz ere, ikuspuntu orokorragoa hartuz, autoerregulazioaren ideia kanpoan uzten da nabarmen nazioarteko dokumentu garrantzitsuetan. Ezin esan daiteke hori ezustekoa denik, beldur politikoa sortzeaz gain muga legalak baititu. Horren adibide garbiak aurki daitezke Eskualdeko Hizkuntzen edo Gutxiengo Hizkuntzen Gutun Europarraren tonuan eta testuan bertan (bai xedapenetan bai eta Kontseiluaren azalpen txostenean ere). EEren testuinguruan, Kuijpers eta Killilea Ebazpanek biek azpimarratzen dute dimentsio erregional kritikoa; aldi berean, ordea, lurralde integritatea (nazionala) berresten dute espresuki. Nazioartean, orokorrean, halakoxe agenda banatua atzeman daiteke NBn Gutxiengo Nazional, Etniko, Erlijioso eta Linguistikoetako Pertsonen Eskubideen Aldarrikapenean ere. Eskubide Zibil eta Politikoen Itunak gaiari bizkarra emateko modua ezaguna izan zen oso; izan ere, 27. artikuluan adierazi zuen hizkuntz eskubide indibidualak “beren taldeko beste kideekin batera gauza daitezkeela’.

Honezkero kaleratutako UNESCOren Kultur Aniztasunari buruzko Aldarrikapenak helburu apur bat ezberdina du. Globalizazioaren inguruko aho batezko bertsioa lortu nahi du. Asmoa egokia da oso, baina, pluralismoaren eta aniztasunaren fraseologia aztertzen badu ere, ez du aipurik egiten geruza anitzeko gizartean eskualdeko botereen (edo eskualdeei boterea ematearen) inguruan, nahiz eta gizarte hori azaltzen saiatzen den bestela ("“gizarte zibila kultur aniztasuna babesteko eta sustatzeko politika publikoetan parte hartzaile bihurtzeko" xedeari egiten zaizkion erreferentziak horretarako joeraren seinaletzat hartzen ez baditugu behintzat). Aldarrikapenak “"mailak" aipatu aipatzen ditu, baina soilik maila nazionalari eta nazioarteko mailari erreparatzen die.

Hala, beraz, badirudi dikotomia baten aurrean uzten gaituela horrek, eta dikotomia horrek desengainua dakarkigula; alde batetik, badago eskualdeek hizkuntzaren eremuan neurri bateko autoerregulazioa izatearen aldeko joera, subsidiariotasunaren interpretazio orokorrarekin bat egin dezakeena. Baina halako kezka politiko oso zehatz batzuk baino ez dira lege bihurtu. “"Geruzez" hitz egin dezakegu, baina irudipen orokorrak bestelako zer edo zer adierazten du; alegia, nazioarteko legediak babesten duen arau ereduak ez duela estatuen ataritik askoz aurrerago egiten. Oro har onartuta dago hizkuntz politiken funtsak eskualde edo azpiestatu mailan izaten duela eraginik handiena, politika horiek diseinatzeko eta inplementatzeko ardura maila bat gorago (gutxienez) badago ere.

Horixe da legearen egoera, “"subirotasuna/biziraupena" molde politikoaren ondorioz sortu dena. Oinarrizko parametroak ezartzen ditu, autoerregulazio boterea finkatzen edo zabaltzen saiatzen den orok bete beharrekoak. Baina errealitate legalak ez du zertan mendekotasun egoera ekarri; ez da halakorik: estatu azpiko eragina indartzeko potentzial berezia du, eta, beraz, aldaketa gauzatzeko ere bai. Bi premisa tematiko dira nabarmentzen direnak ondorengo azterketan. Lehena, nazioarteko estandarrei jarritako mugak alde batera utzita, EEren gobernua aldatu al da inola (alegia, malguagoa al da)? Bigarrena, oraindik ere geruzaz geruzako gobernatzeko moduak erabat estututa bagaude, estatuen mendeko agintaritzek nola gauza ditzakete beren kezkak eta interesak hobekien?

3. EE HIZKUNTZ POLITIKAREN ERAGILE – ETXEAN ETA KANPOAN

EEko Hizkuntz Politikaren (hala deitu badakioke) nondik norakoak sinposium honetako bestelako zenbait hitzaldik emango dute– EEren alderdi instituzionalari eta programei behatuko baitiete. Beraz, helburua ez da izango hemen EEko hizkuntz politikaren edukia sistematikoki aztertzea, baizik eta horren izaera aztertzea, modu abstraktuagoan.

Lehenik eta behin, mundu mailan, hau da, gobernu moduaren lehen geruzan, EEk esku hartu izan du nazioarteko elkarlanean, eta hartaz, elkarlan horren dimentsio kulturalean eraginik izan du. Hara hemen esandakoaren zenbait adibide:

  • elkarlana Europako Kontseiluarekin, ekintza kulturalen inguruan (horrekiko konpromisoa jasotzen du EEko 151(3) artikuluak);
  • akordioak EEren eta Hirugarren Munduko herrialde batzuen artean, elkarlan kulturalaren inguruan inter alia (adibidez, Cotonou Akordioaren 27. artikuluak adierazten duenez, Afrika, Karibea eta Ozeano Bareko zenbait herrialderekin lortutako akordioak jasotzen ditu, bai eta Europako Akordioen ebazpen garrantzitsuak ere, egun laster EBko kide izango diren Erdialdeko eta Ekialdeko Europarekiko harremanak arautzen dituztenak);
  • kultura arloko elkarlana bultzatzen du, Asia-Europa Fundazioaren bitartez.

Baina WTO (Merkataritzaren Mundu Erakundea) eta GATS (Zerbitzuen Merkataritzaren Akordio Orokorra) akordioekin dituen negoziazioak –horietan EEk bere burua ordezkatzen du merkataritza entitate gisa, eta estatu kideengan eragin kolektiboa du– nabarmena da horri dagokionez, globalizazioaren korronte jarraitua kontuan hartuta. Hizkuntz politiken helburuei dagokienez, gai nagusi bati heldu dakiokegu:

  • EEk estatus berezia ziurtatu nahi izan zuen ikus-entzutekoen zerbitzuen sektorearentzat Uruguaiko Errondaren negoziazioetan, kultura arloko arazo eta kezkak kontuan har zitezen (bereziki, Mugarik gabeko Telebistaren Zuzendaritzari bere horretan eutsi ahal izateko). Negoziazioetan parte hartu zutenak ez ziren gauza izan GATSean “"salbuespen kultural" orokorra sartzea onartzeko ados jartzeko (batik bat, AMEk gogor egin zutelako horren kontra) eta, hala, Uruguaiko Erronda amaitu zenean, ez zuten lortu ikus-entzutekoen zerbitzuen inguruko inongo zehaztapenik onartzerik GATSean.
  • Dena den, EEk “"Ongien dagoen Nazioaren" Salbuespena (Most Favoured Nation, MFN) onartu zuen vis-a-vis ikus-entzutekoen zerbitzuekin, kultur eta hizkuntza aniztasunean sendo errotuta, eta hain justu ere, enklabe europarra sortu zuen testuinguru horretan. MFN klausula merkataritza harremanetarako "bazterkeriarik ez" printzipioaren aplikazioa da izatez, baina MFN araudiak ezartzen dituen betekizunen zenbait salbuespen ere onartzen ditu (beti ere, salbuespen horiek zein baldintzatan hartzen diren zehaztu ondoren).
  • Kontu hori beste behin ere atera da argitara GATS negoziazioen azkeneko (eta egungo) bileratan; eta Batasuna, beste behin ere, sendo agertu da kultur aniztasuna defendatzearen alde. Baina ziurra baino ziurragoa da salbuespen kultural orokorra (MFNen salbuespen mekanismotik gora eta haratago) oraindik ere lor daitekeela GATS errondatan sartzerik –izan ere, Uruguaiko Errondako tentsioen sorburu izan ziren ikuspuntu polarizatuek oraindik ere bere horretan diraute.

Txosten honen asmoa gainditzen du EEren lorpenen eraginkortasunaren ebaluaketa zehatzak, baina, dena den, argi ondorioztatu genezake EEk kultur aniztasuna sustatzeko joera erakutsi izan duela, nazioarteko elkarlanaren eta merkataritzaren oinarrizko alderditzat baitauka. Horrek, gutxienera ere, pisu ideologiko edo filosofikoa duen zerbait uzten du agerian, eta hori kontuan hartuta epaitu daiteke barnetik EEren kultur eta hizkuntz araudia.

Hori oinarri hartuta, dena den, prognosia ezkorra da. Lehenik eta behin, EEren hizkuntz politika “"zuzena"» izendatzen duguna –funtsean, EErako eta horren erakundeetarako administrazioetarako hizkuntz politikak erabakitzea eta ezartzea– sinposium honetara egindako bestelako ekarpen batean zehazten da. Dena den, ezin dugu aipamen kritiko eta mingarri bat egin gabe pasa. EEren hizkuntz erabakiek beti izan dute hizkuntz arauen antz handiagoa hizkuntz eskubideena baino, eta, are gehiago, EEko hizkuntza ofizialen erabilera selektiboak berak ere hierarkia linguistiko finkoa sortu du (aipatu beharrik ere ez dago, hortaz, gutxiengo hizkuntz gehienen egoera; pisu gutxi baitute EEko erakundetan, bat ere badute). Kik kasuko erabakien argitan, hala eta guztiz ere, EEren hizkuntz politika “"zuzena" ez da soilik funtsik gabea ezartzeko orduan –horrez gain, hauskortasun arriskutsu batean oinarritzen da (ikus 3. eranskina gai honi buruzko datu zehatzagoak jakiteko, Lehen Instantziako Epaitegiaren erabakiaren azterketa barne).

Hizkuntz politikaren ulermena bera, administrazioari dagokionez, hain errotu gabea eta ez-ziurra izanda, nekez harrituko gaitu konturatzeak EEren hizkuntzarekiko hurbilketak, zeharka ere –alegia, EEko legeak estatu kideen kezka kultural eta linguistikoetan izango duen eragina– ez duela bereizketarik egiten edukiei eta lehentasunei dagokienez. EEren legeak badirudi ontzat emango lituzkeela, kulturan oinarrituta, zenbait erabaki nazional; erabaki horiexek berek, beste aldera balitz, barne merkatuaren arauak hautsiko balituzkete ere. Errealitatean, dena den, hori oro har printzipio orokortzat hartzen bada ere, eztabaida linguistikoak eta kulturalak ez dute kasik inoiz arrakastarik izan; ia beti, azkenean, EEren proportzionaltasun testean kale egiten baitute –eta, hala, barne merkatuaren arauen aplikazioa beti gailendu izan zaizkie interes kultural eta linguistikoei. Ondorengo eskema baliagarria izango zaigu gai hori zehaztasun handiagoz aztertzeko.

Pertsonen Mugikortasun Askea –

  • Oro har, litekeena da EEren baitan mugitzen diren pertsonek, muga geografikoez gain, muga linguistikoak ere zeharkatzea. Langileen mugikortasunari buruzko 1612/68 araudiarekin bat, Justizia Epaitegiak berretsi egin du EEko beste estaturen bateko langileren bati ere legezkotasun osoz eragingo diotela bera hartzen duen herrialdearen hizkuntz politikaren neurriek, baina, beti ere, mugikortasun askearen oinarrizko printzipioak –bazterkeriarik eza eta proportzionaltasuna– errespetatzen zaizkion bitartean (Groener eta Angonese). Are gehiago, estatu batek bere herritarrei ziurtatzen dizkien hizkuntz eskubideak beste Komunitateetako herritarrei ere zabaldu beharko zaizkie, egoki den kasuetan (ikus Mutsch langileei buruz gehiago jakiteko, eta Bickel eta Franz turistei, zerbitzuen hartzaileei eta, oro har, EBko herritarrei buruz gehiago jakiteko).
  • Zerbitzuak sortzeko eskubideari eta zerbitzuak eskaintzeko askatasunari dagokionez –EEko 43-48 eta 49-55 artikuluek, hurrenez hurren, jasotzen dutenez– printzipio orokor bera aplikatzen da: Batasuneko kideek hizkuntz gaitasunaren inguruko baldintzak ezarri ahal izango dituzte merkataritzan eta lanbideetan, baina baldintza horiek bertakoei nahiz bertakoak ez direnei berdin-berdin ezarri beharko zaizkie; eta, gainera, proportzionaltasun printzipioa bete beharko dute (esaterako, Batasuneko estaturen batek hartutako neurriek proportzionalak izan beharko dute hizkuntz politikaren helburuekiko; ikus, zerbitzuen sorrerarako, Haim kasuko erabakia).
  • Printzipio orokortzat hartuta, beraz, Batasuneko estatu batek ez du beharrezkoa izango hizkuntz eskubideen erregimena per se ezartzea; haatik, eskubide horiek jada barnean onartu direnean, ezarri beharko dira, baina bazterkeriarik eragin gabe. Hala, estatu kideek eutsi ahal diete, alde batetik, arautzeko gaitasunari; baina gaitasun horrek EEren legedia bete beharko du beti. Are eta sakonagotik, dena den, Bickel eta Franz kasuko erabakiak erakusten duenez hori guztia askoz konplexuago bihurtzen da hizkuntz neurriak eskualdetako hizkuntzei dagozkienak badira (ikus ondorengo 4. atala). Groener kasuko erabakia estatu kide baten araudi "“garaile" bakarra da langileen mugikortasun askeari dagokionez (hori saritzeko, Justizia Epaitegiak epai (legalki) ahul eta zarpaila eman zuen –gaur egungo epaitegi sendoago batek ez luke horrelakorik egingo).
  • EEren legearen kanpo dimentsioa ere aipatu behar genuke hemen, pertsonen mugikortasunari eragiten dionez. Bereziki, kontuan izanik komunitateak immigrazioari buruz duen eskumena gero eta handiago dela (EEko IV. titulua, Amsterdamgo Itunak sartutakoa) izaten dute beti gogoan. Barkoci eta Malik kasuan, adibidez, Epaitegiak azpimarratu zuen (65. artikulutik) herrialde hartzaileko immigrazioak “…"...azterketa zehatzak egitea dakarrela berekin, eta, bereziki hizkuntza dela-eta, zaila izango litzatekeela immigrazio bulegari batentzat sarrera gunean hori egitea…." Amaitzeko, erabakiaren albora bada ere, Justizia Epaitegiak zenbait aipamen egin zizkion erabaki horri, ilunak baina esanguratsuak, Haim kasuan (60. artikulutik): "“...zenbait dentista badaudela gai direnak, ama hizkuntzatzat nazioko hizkuntza ez den beste bat duten pazienteekin arduratuta, pazienteekin beren ama hizkuntzan komunikatzeko." Esan daiteke baieztapen horren oinarrian badagoela agintari nazionalei, bizi diren herrialdekoa ez den beste hizkuntzaren batez mintzo direlako, zenbait herritarrek dituzten behar linguistikoak kontuan hartzeko deialdi bat –EEren legeari darion mugikortasunerako sena ikusita. Epaitegiak aipamen hori egitea ez ustekoa da, bereziki, kontuan hartzen badugu kasu horretan aipagai duten hizkuntza (turkiera) ez dela EBko hizkuntza ofiziala, ez eta gutxiengo hizkuntza indigena ere; gainera, EEk bere baitako estatuentzat, edo bere buruarentzat, "“EEko gutxiengo hizkuntza" deiturikoak direla-eta dituen eskariak gainditu ditu aipamena eginda. Hala, beraz, halako kontraesana dago berriro barruko eta kanpoko politiken ikuspuntuen artean.

Ondasunen Mugikortasun Askea –

  • Pertsonen mugikortasun askearekin gertatzen den bezalaxe, hemen honako jarraibidea nagusitzen da: nazioko (edo eskualdeko) hizkuntz araudiak oztopo izan daitezke Komunitate barruko merkataritzarentzat, eta, horregatik, justifikatu egin behar dira. 2. eranskinak EEren ondasunen mugikortasunaren moldea erakusten du, eta justifikazio kultural eta linguistikoek nola eragiten dioten ere aztertzen du. Horregatik, txosten honetan, zehazki hizkuntzari dagozkion puntu jakin gutxi batzuk besterik ez ditugu aztertuko.
  • Ikuspegi honetatik, gakoa produktuen etiketak arautzea izan da –nola bateratu daitezke EEn salgai dauden produktuen funtzioen eta ezaugarrien inguruko informazioa eta, barne merkatuari begira, merkataritzari muga denak ezabatzeko nahia? Testuinguru honetan aplikatzen den konpromisoak –egun 2000/13 Araua denetik abiatu (79/112 Araua izan zenaren bertsio sendotua) eta Justizia Epaitegiek irmo bultzatutakoa (esaterako, Piageme, Colim eta Goerres kasuan)– exijitzen duenez, produktuen etiketek kontsumitzaileek erraz irakurri eta ulertuko dituen hizkuntzan idatzitakoak behar dute, eta ez dute zertan Batasuneko estaturen bateko hizkuntza ofiziala, edo ofizialak, izan.
  • Produktuei etiketak jartzea arautzen duen legeak badu bitxikeriarik. Beti itxura eman du kontsumitzailearen babesari erreparatzen diola gehienbat, hala azaldu dugu goian, eta ez argudio linguistiko edo kulturalei per se. 2. eranskinean aipatu dugun bezala, ez dago inondik inora argi halako argudioek arrakasta izan dezaketenik, lehentasunezko beharra baitago barne merkatuaren ehunari bere horretan eusteko –izan ere, araudiaren aniztasuna eta sustatu beharra onartzeak (justifikazioa edonolakoa dela ere), zentzu paraleloan kontrakoa egin dezake, eta ehun hori desegin, produktuek eta merkataritza arauen harmonizazioak elkar onartzeak ehundutakoa baita.
  • Ipuin honen azkeneko ustekabea Batasuneko estatuek ekarri dute, atzera pausoa egin dutela esan baitaiteke. Beste behin ere, 2. eranskinean azaltzen dira gai honen inguruko zehaztasunak; baina, hemen ere azpimarra daitezke zenbait alderdi interesgarri. 1997. urtean, gaur egun 16(2) artikulua izenez ezagutzen dugun 2000/13 araua onartu zuten. Honakoa zioen arau hark: “"dagokion lurraldearen barruan, produktuaren merkatu izango den Batasuneko estatuak izango du aukera erabakitzeko, Itunaren arauen arabera, beti ere, produktuon etiketek estatu horretako hizkuntza ofizial batez baino gehiagoz idatzita behar luketen." Errealitatean, ordea, Batasuneko estaturen batek bere lurraldean salgai izango diren produktuen etiketetan Batasuneko zein hizkuntza ofizial erabili erabakitzeko gaitasuna izateak, ziurrenik, beti bere lurraldeko hizkuntza ofiziala erabiltzea ekarriko luke. Bestela esanda, horrek aukera emango lieke Batasuneko estatuei beren lurraldeko hizkuntza soilik erabiltzeko –eta horixe bera zen aurretik aipatu dugun kasuko epaiak gaitzetsi zuena. Baina “"ofizial" adjektiboak hemen soilik Batasunari egiten dio aipamen –gutxiengo hizkuntzak, Itunak onartzen ez dituenak, kanpo uzten dituzte, beraz.
  • Esan daiteke erabaki hauek Batasuneko legea murriztu eta atzeratu egiten dutela, hizkuntzak arautzeko gaitasuna Batasuneko estatuen mailan finkatzen baitu. Litekeena da Batasuneko estatuek, Kontseiluaren bitartez, honako ustea (ez beti zuzena) ontzat eman nahi izatea: estatuko hizkuntza ofiziala edo ofizialak neke gabe pasako lukete “"erraz ulertzen da" testa. Horri ikuspegi kulturala ere eman dakioke; izan ere, bide ona litzateke aniztasun nazionalari eutsi ahal izateko “"Bruselako burokraziaren" homogenizazioaren aurrean. Baina, "“aniztasunaren" kontzeptu horrek oztopo larria du muga nazionalen parera iritsita; hortik aurrera, gauzen bestelako bertsioa nagusitzen da, eta hori, eskualdeen ikuspuntutik behinik behin, kaltegarria eta okerra da.
  • Baina zuzenketa legegile hura ez zen gauzatu “"Bruselatik" kanpora –Kontseiluaren ekimena zen, eta, beraz, eraginkortasunari dagokionez, Batasuneko estatuena. Dena dela, estatuen nahiak eta Batasuneko legearen betekizunek ez dute ondoegi hartzen elkar, ez baitago guztiz argi erabakiak EEko 28. artikuluak agintzen duena betetzen ote duen ala ez. Batasuneko estatu bakoitzarentzat hizkuntz arau zorrotza diseinatu eta ezartzeak oztopoak dakarzkio ondasunen mugikortasun askeari –oraindik ere abantailak ematen baitizkio horrek bertako ekoizleari, eta, ondorioz, Batasunaren legea hausten baitu. Kontsumitzailearen justifikazioa gerta liteke ez izatea nahikoa kasu honetan; eta, hala, 2. eranskinean azaldu dugunez, argudio kultural eta linguistikoei ere erreparatu beharko litzaieke. Beraz, bi alderdiak kontuan hartuta –kultura eta kontsumitzaileak–, ironikoa bada ere, gutxiengo hizkuntzak ekuaziotik kanpora utzi izana erabil daiteke "“aniztasuna" babesteko egin omen diren neurrien kontra azaltzeko.

Beste zenbait gai –

  • Amaitzeko, bi gai (bestelako azterketetan luze eta zabal jorratu direnak) lagungarri izango zaizkigu atal hau osatzeko: lehenik, EEren erakunde legegileen erabateko ezintasuna gutxiengo hizkuntzen aurrekontuak eta programak Erresuma Batua eta beste batzuk v. Batzordea kasuaren erabakiaren ondoren sortutako ildo berrira egokitzeko; bigarrenik, Justizia Epaitegiak, Parlamentu Europarra v. Kontseilua kasuan “"kulturari" onartutako eremu murritza.

Oro har, EEren "“zeharkako" hizkuntz politikak puzzle nahasi bat irudi du, eta piezak ez dira ondo elkartzen batzuk besteekin. Oso nabarmena da zenbait tentsio inherente egon badaudela, baina horiek "barne merkatua versus tokian tokiko interesak" eremuan koka ditzakegu. Eta, orain artean, barne merkatua nagusitu da argi eta garbi. Esan daiteke horren aurka argudio kultural eta linguistikoak oso gutxitan aurkeztu izan direla espresuki, eta hori egiteak behartu ditzakeela EEko erakundeak, agian, arreta gehiagoz erreparatzera EEren aniztasunaren ikuspuntuari– nolakoa den ikuspuntu hori eta nolakoa izan behar lukeen. Baina estrategia horrek baditu bere arriskuak, gogora bestela Kik andreak jasotako erantzun epela.

EEra jotzen dugu behin eta berriz hizkuntz politika norberak erregulatzeko eskariak indartzeko; batetik, bere pluralismoaren eta identitatearen erretorika nonahikoari galde eginez, eta, bestetik, subsidiariotasunarekiko duen konpromisoari. Baina, errealitatean, bere hizkuntz politikak eta hizkuntz politikaren oinarriei buruzko ulermenak erabateko sofistikazio falta dute. Jokoan dauden baloreak orekatzeko saiakera, orain artean behintzat, inkoherentea izan da guztiz; izan ere, hizkuntz gaiei dagokienez, hori da, agian, arlo hori gutxien garatu duen agintaritza geruza –bere izaera hizkuntzanitza dela eta absurdua dirudien arren-. Horrekin ez da esan nahi EE alferrikakoa dela hizkuntza politiken garapenerako. Alderantziz: EE funtsezkoa da aginteen kateaketa horretan. Hala eta guztiz ere, ohartzen gaitu gure aurreikuspenek errealistagoak izan behar luketela, eta EEren mugak eta potentziala kontuan hartuta sortutakoak.

4. SUBSIDIARIOTASUNA – AHO BIKO LABANA EKINEAN BERRIZ

Dagoenekoz aipatu dugu subsidiariotasunaren potentzial teorikoak eta potentzial legalak ez direla beti bat etortzen. Oraingo honetan, ideia hori bera garatuko dugu, baina EEren egitura konstituzionalaren testuinguru espezifikoan, eskualdeko erregulazio eta ordezkaritzari (linguistikoari) dagokionez. Agian ekuazio horren alderdirik ilun eta itzalena jada hasieratik finkatu beharko litzateke, hau da, "“Batasuneko estatu kide" izena informatiboa baino ez dela. EEren egitura konstituzionalaren eta EEko legearen nagusitasunaren ondorioen eraginez, subsidiariotasunaren promesa filosofikoa edozein dela ere, horren de facto haragitzea EEren testuinguruan (testuinguru legalean) askoz ere murritzagoa da. Askoz ere argiago jartzeko, EEk kezka gutxi du bere estatuen barne egiturekiko. EEren legearen arabera estatu baten menpeko edozein agintaritzak edo edozein agintaritza autonomo ez-zentralizatuk duten ordezkaritza maila estatuaren baitan egindako negoziaziotan finkatzen da, estatu bertako, eta ez EEko, printzipio konstituzionaletan oinarrituta. Horrek batzuetan oso emaitza onak izan ditu, esaterako, Alemaniako Länder deritzenen kasuan; baina, oro har, ez da hain mesedegarria izan.

Hona iritsita, interesgarria litzateke Delgado Moreira jaunak identifikatutako Batzordearen eta Eskualde Komitearen arteko zatiketa. Hark iradoki duenez, kohesioari eta egitura fondoen banaketari dagokionez, badirudi Batzordeak "“hiritartasun nazionala" ideia duela lanerako orduan, eta estatuaren interesak islatzen dituela. Aldiz, Eskualdeen Komiteak “"hiritartasun kulturalista" defendatzen du beste ezer baino gehiago, ikuspuntu liberalagoa du eta gehiago erreparatzen die gutxiengoei, eta honakoa defendatzen du: “…Europa federalaren ideia; izan ere, halako Europan estatu baten mendeko nazioek autogobernu legitimoa dute eta berek kontrolatzen dituzte kideen ondasunak eta garapen ekonomikoa. (467. Or.) Bertsio horrek ezinbestean jasotzen du gure oniritzia –moralki, politikoki eta kulturalki. Baina, dena den, ez du errealitate legala islatzen; eta horri ezin dakioke bizkarra eman aurrerapausorik edo erreformarik gauzatuko bada. Horrek bi hipotesi oinarrizko azaltzen ditu argitara, txosten honen gainerakoaren nondik norakoak ezartzen dituztenak: bat, EEren egitura konstituzionalaren oinarrizko ezaugarri hau aldatzeko argudioak perspektibaren esparruan kokatzea; eta, bi –paradoxikoa izan badaiteke ere– estatu baten menpeko botere erregulatzaileek EEren baitan errekonozimendua lortzeko bide kritikoa, eta egingarria: nagusiki estatuaren bitartez, eta ez EE beraren bitartez.

Argudio horien logikaren adibide egokiak Bolzanoko hizkuntza kasuetan aurki ditzakegu –Bickel eta Franz eta Angonese (erabaki horien eragina ‘Bolzanoren autonomiaren aurkako kolpe bikoitza’ dela esanez deskribatu izan dut). Bickel eta Franz kasuan, Justizia Epaitegiak espresuki baieztatu zuen (29. paragrafoan) "“…gutxiengo etniko-kulturala babestea... zilegizko helburua izan daitekeela…", baina ondoren aipatu zuen, dena den "“...ez dirudi... helburu hori urratuko litzatekeenik arau horiek mugikortasun askerako eskubidea gauzatzen ari diren Batasuneko beste estatu batzuetako alemanei ere eragingo balieke." Beste behin ere, agerian geratzen da kasu honetan, alde batetik, hizkuntzarekin lotutako argudioak onartzen direla, baina, bestetik, ikusten dugu barne merkatua gailentzen dela –dena den; kasu honetan, hiritartasunarekiko interes "“gizatiarra" nabariagoa da, eta nazioez gaindiko aleman hiztunen komunitatea eratu du, (eskualdeko) muga geografikoak zeharkatuz. Bolzanoren hizkuntz araudien integritatea, beraz, soilik modu batera gorde da: epaiak ez du beste hiritar italiarrik bilduko bere sarean.

Logika interpretatibo honen beste alderdi bat zailagoa da bateratzen, dena den. Alde batera uzten badugu epai horretan lortutako emaitzak Bolzanon alemana erabiltzea indartzen duela dioen argudio objektiboa, oraindik ere egia da eskualdeko hizkuntzei buruzko erabakiak oso ondo saihestu zituela Justizia Epaitegiak, eta jarrera horrek kritika gogorrak jaso ditu Bolzanon bertan. Zalantzarik gabe, emaitza linguistikoki erabat zentzuduna denez, kritika horiek ezabatu nahian dabil, baina lurralde integritateari begira integritate linguistikoari baino gehiago; dena den, interpretazio hori injustua bezain alferrikakoa izango litzateke.

Ez da dudarik Justizia Epaitegia guztiz jabetuta zegoela Groener kasuan, bere erabakiaren ondorio politikoetaz; kasu horretan erabilitako arrazonamendua ez da, dena den, guztiz konbentzitzeko modukoa ikuspuntu legaletik aztertuta (aipatu dugu hau lehen ere), baina lortutako emaitza politikoki zentzuzkoa da. Halere, Bickel eta Franz eta Angonese kasuetan, bietan, epaiak ez du tokian tokiko hizkuntz politiken inguruko deferentzia maila bera erakusten Europako Justizia Epaitegiaren aldetik. Egiatan, gai honen inguruan eskualdeek duten konpetentzia oraindik ere arau nazionalek finkatzen dute; horren adibide da bi kasuetan ordezkaritza gobernu italiarrari zegokiola, EEko estatu kide gisa. Baina erabaki horrek egiatan eskualde mailan eragiten du, eta horrek argi erakusten du izugarrizko hutsunea dagoela Batasunaren lege ordenan: agintari azpinazionalek EEko erabakietan parte hartzeko erabiltzen dituzten kanalak Batasuneko estatuen barne egitura konstituzionalek kontrolatzen dituzten arren, hala eta guztiz ere, agintari azpinazionalek ezartzen dituzten politikek oraindik ere Batasunaren legearen berrikusketa behar izaten dute. Estatu batek bere burua barnetik nola antolatzen duen, soil-soilik, bertako konstituzioari dagokion gaitzat har daiteke, alde batetik. Baina, politika horiek ezartzearen lana ez denez soilik Batasuneko estatuen mailan geratzen, ez dirudi Bolzanoko hizkuntzen kasuetan kontuan hartu dutenik. Agian, ezin zitekeen beste inola izan; baina, gutxienez, onartu balute kasu horretan izandako anomalia, EEko paradigman eskualdeen erabakiak hartzeko zilegitasuna berretsi izango zuen, eta, agian, apurtxo bat errazago izango litzaioke Bolzanoko administrazioari erabakia nolabait onartzea.

Horrek atzera garamatza, beste behin ere, eskualdeetako ardurak artikulatzeko kanalak ezagutzera. Duela gutxi Bulmer, Burch, Carter, Hogwood eta Scott jaunek egindako eta egiten ari diren lanek, adibidez, aztertzen dute Erresuma Batuko agintaritza ez-zentralizatuek estatu horrek EEren baita duen jarrera aldarazten ari direla. Oraingoz gutxienez, errealitatetik askoz hurbilago izango ginateke eskualdeen boterea bide horretatik doala esanda. Izan ere, beste aukera bat egon, badago, baina askoz handinahiagoa eta hauskorragoa da (kaltegarriagoa ere bai, gainera, Batasunaren ordena legalarentzat eta estatu kideek horren baitan dagoen subiranotasunaren inguruan duten pertzepzioarentzat): EE goitik behera berreraikitzea eskualdeen Europaren isla izateko, estatu kideen mailaz harandi.

Esanguratsua da oso Espainiako gobernuak ez zuela parte hartu Bickel eta Franz kasuan, ez eta Angonese kasuan ere. Eta Kik kasuan izandako jarrera, ikuspuntu murritzekoa ez ezik, guztiz zentralista ere izan da. Posizio eroso samar batetik, gogoan izan behar baita espainiera Barne Merkatuaren Harmonizazioaren aldeko Bulegoko (Merkataritza Markak eta Diseinuak), bost, hizkuntza ofizialetako bat dela, Espainiaren parte hartzea pragmatismoz gainezka egon da; izan ere, gauza bati baino ez diote heldu: BMHSBren arauek ‘Elkartean gehien erabiltzen diren bost hizkuntzen artean hautatzeko aukera ematen du’ (50. paragrafoa).

Begi bistakoa da –eta egokia ere bai– pragmatismoak baduela lekurik EEn hizkuntzari dagokien edozein eztabaidatan, baina Lehen Instantziako Epaitegiko Kik kasuan aplikatu zuen arrazoiketa interpretatiboak ondorioak izan ditzake BMHSBz haratago etorkizunean. Epaitegi horrek EEko hizkuntz politika arautzeko oinarri konstituzionala ezartzeko azaldu duen borondaterik ezak atea zabalik utzi dio zuzenketa legislatibo soilari –eta, agian, Espainiako gobernuak ez zuen hain pragmatikoki jokatu izango erabaki balute ingelesa eta frantsesa izatea, adibidez, EEren administrazioan erabiltzen diren bakarrak.

Baina are eta okerrago, Kik kasuan interbentzioa egituratzearen aukera galdua izan da, eskualdeko ikuspuntutik bederen. Espainiako gobernuaren jarrerak erakusten du ez duela inolako kezkarik hizkuntz aniztasunaren inguruan, eta agerian uzten du badela hutsune bat eskualdeen eraginaren inguruan, berraztertu eta konpondu beharrekoa. Horrez gain, argi erakusten du agintaritza linguistiko ordezkatzaileagoek, hau da, estatuen mugaz gaindikoek, gauzatzeko ahaleginek agintaritzaren geruza bat bakarrik izan dutela helburu –geruza supranazionala–, alegia: gehiegi goretsi den geruza bakarra geruza anitzeko paradigma batean, eta etxetik hurbilagoko geruza bat helburutzat hartzearen ordainez, kaltegarria izanik ere.

5. EE, ESTATU KIDEAK ETA ESTATU AZPIKO AGINTARIAK: AGINTE LERRO HIERARKIKOA ALA ERAGIN ZIRKULUA?

Ez litzateke, gorago eztabaidatu dugunaren harira, pentsatu behar EEk ez duela lekurik ez pisurik hizkuntz politiken eskualdeko erregulazioan. Badu, noski. Baina, dena den, txosten honetan jorratutako ildoak kontuan hartu beharreko bi gako nagusi sortu dituzte.

Lehenik eta behin, orokorrean, EEk bere egoitza txukun jarri behar du eta modu erabakiorragoan erantzun bere erantzukizun linguistikoei. Kanpo itxuran jada islatzen dira barne ahaleginak, eta horrek balio behar luke, gutxienez, EEk testuinguru honetan duen ustezko omnipotentziaren inguruko gure usteak apur bat apaltzeko.

Bigarrenik, argudio moral eta politiko hutsek ezin dute errealitate legala gainditu EEren egitura konstituzionalari dagokionez eta subsidiariotasunaren de facto aplikazioari dagokionez. Baina horrek ez du esan nahi estatu azpiko agintaritzek ez dutenik agintaritza kate baten azken begian ilauntzen egotea beste paturik.

Errealitate horren erreforma, estatu kideen berreraikitzea are zehatzago islatzeko, erreformaren testuinguru zabalagoan gauzatu daiteke (eta, begi bistakoa denez, Konbentzioaren helburuen eta GAB 2004 ekimenaren argitan). Araudi linguistikoak argudioen txopera izan daitezke gai honetan, eta ikusi ahal izango dugu, agian, errealitatea hobetzen eskari politiko eta moralen bitartez. Baina azpimarratu behar da, gainera, hari horren inguruko argudioek zeresan handia dutela EEren eta estatu kideen egituran, eta proiektu askoz handiago –eta luzeago– baten baitan kokatu behar dela.

Badaude, dagoenekoz, zenbait zeinu joera horren berri ematen digutenak. Esate baterako, Justizia Epaitegia alde azaldu da Lehen Instantziako Epaitegiaren aurrean eskualdetako gobernuen posizio mugatua defendatzeko (baldin eta gobernu horien ordena legal nazionalaren baitan inongo eskubiderik badute, behintzat) Elkarteko neurrien berrikusketa judizialerako ekimenei dagokienez. EEren prozedura arauen alderdi zuhurra da hau, eta Itunaren fraseologian agerian ematen zaio babesa; onarpen horren tonuak kemena ematen du eta etorkizunean areagoko inplikazioak ere izan ditzake, bera ere hedapenerako hautagai izan daitekeenez, Konbentzioaren deliberamenduen bitartez. Gutxien-gutxienean, behintzat, Bolzanoko hizkuntzen kasuan falta izan zen arduraren konpentsazioa ematen du.

Dena den, estatu kideengan eskualdeek duten eragina bitartean lan egiteko helburu lorgarria izateko adinako bada, eta, beraz, ahaleginak egin behar lirateke helburu hori garatu eta indartzeko. Espainiako gobernuak Kik kasuan izandako parte hartze zentralista hori hala izateko aukera galduaren adibide aski garbia da. Inkongruentea irudi dezake, gaur egunean, estatu azpiko agintaritzek EEra iristeko biderik onena estatu kideen bitartez izatea. Eta gerta liteke ez izatea jendearen gustukoa ere. Baina (legalki) erreala da.

 

I. ERANSKINA

ERREFERENTZIEN ZERRENDA

EEren Araudia

89/552 Agindua (‘Mugarik gabeko Telebista), AO 1989 L298/23 www.bild.net/89552EEC.htm

2000/13 Agindua, AO 2000 L109/29 (79/112 Agindua, AO 1979 L33/1 hainbat aldiz zuzendu eta egun erredundantea dena, testu bakarrean bilduta) www.nmfs.noaa.gov/trade/EUOJ79-112.PDF

1612/68 Araudia, AO 1968 espainierako edizioa L257/2, 475. Orrialdea (frantsesez http://www.france.qrd.org/texts/Europe/reglement1612-68.html )
 

EEAren (eta LIE) Kasuen Legea

C-281/98 kasua: Angonese v. Cassa di Risparmio di Bolzano [2000] ECR I-4139 http://europa.eu.int/smartapi/cgi/sga_doc?smartapi!celexapi!prod!CELEXnumdoc&lg=EN&numdoc=61998J0281&model=guichett

C-274/96 kasua: Bickel eta Franz [1998] ECR I-7637 http://europa.eu.int/smartapi/cgi/sga_doc?smartapi!celexapi!prod!CELEXnumdoc&lg=EN&numdoc=61996J0274&model=guichett

C-33/97 kasua: Colim v.Bigg’s [1999] ECR I-3975 http://europa.eu.int/smartapi/cgi/sga_doc?smartapi!celexapi!prod!CELEXnumdoc&lg=EN&numdoc=61997J0033&model=guichett

C-42/97 kasua: Europar Batasuneko Parlamentua v. Europar Batasuneko Kontseilua [1999] ECR I-869 http://europa.eu.int/smartapi/cgi/sga_doc?smartapi!celexapi!prod!CELEXnumdoc&lg=EN&numdoc=61997J0042&model=guichett

C-385/96 kasua: Goerres [1998] ECR I-4431 http://europa.eu.int/smartapi/cgi/sga_doc?smartapi!celexapi!prod!CELEXnumdoc&lg=EN&numdoc=61996J0385&model=guichett

C-379/87 kasua: Groener v. Minister for Education and the Dublin Vocational Education Committee [1989] ECR 3967 http://europa.eu.int/smartapi/cgi/sga_doc?smartapi!celexapi!prod!CELEXnumdoc&lg=EN&numdoc=61987J0379&model=guichett

C-424/97 kasua: Haim v. Kassenzahnärztliche Vereinigung Nordrhein [2000] ECR I-5123 http://europa.eu.int/smartapi/cgi/sga_doc?smartapi!celexapi!prod!CELEXnumdoc&lg=EN&numdoc=61997J0424&model=guichett

T-120/99 kasua: Kik v. OHIM [2001] ECR II-2235 http://europa.eu.int/smartapi/cgi/sga_doc?smartapi!celexapi!prod!CELEXnumdoc&lg=EN&numdoc=61999J0120&model=guichett

137/84 kasua: Ministère Public v. Mutsch [1985] ECR 2681 http://europa.eu.int/smartapi/cgi/sga_doc?smartapi!celexapi!prod!CELEXnumdoc&lg=EN&numdoc=61984J0137&model=guichett

C-369/89 kasua: Piageme and others v. BVBA Peeters [1991] ECR I-2971 http://europa.eu.int/smartapi/cgi/sga_doc?smartapi!celexapi!prod!CELEXnumdoc&lg=EN&numdoc=61989J0369&model=guichett

C-85/94 kasua: Piageme and others v. BVBA Peeters II [1995] ECR I-2955 http://europa.eu.int/smartapi/cgi/sga_doc?smartapi!celexapi!prod!CELEXnumdoc&lg=EN&numdoc=61994J0085&model=guichett

C-257/99 kasua: R v Secretary of State for the Home Department, ex parte Barkoci and Malik [2001] ECR I-6557 http://europa.eu.int/smartapi/cgi/sga_doc?smartapi!celexapi!prod!CELEXnumdoc&lg=EN&numdoc=61999J0257&model=guichett

C-106/96 kasua: United Kingdom and others v. Commission [1998] ECR I-2729 http://europa.eu.int/smartapi/cgi/sga_doc?smartapi!celexapi!prod!CELEXnumdoc&lg=EN&numdoc=61996A0106&model=guichett

Europar Batasuneko Parlamentuaren Erabakiak

(Killilea) EEko Gutxiengo Linguistiko eta Kulturalen inguruko Erabakia (1994), [1994] AO C061/110, http://www.friul.net/normative/killilea.html

(Kuijpers) Eskualdeko Gutxiengo eta Gutxiengo Etnikoen Hizkuntzen eta Kulturen inguruko Erabakiak (1987), Dok. A 2-150/87, http://www.friul.net/normative/kuijpers.html
 

EEko bestelako dokumentuak

Cotonouko Akordioa (2000), AO 2000 L317/3 http://europa.eu.int/smartapi/cgi/sga_doc?smartapi!celexapi!prod!CELEXnumdoc&lg=EN&numdoc=22000A1215(01)&model=guichett

Europako Akordioak –orain arte, Bulgaria, Txekiar Errepublika, Estonia, Hungaria, Latvia, Lituania, Polonia, Errumania, Eslovakia eta Esloveniak sinatuta– informazioa eta testuak ikusteko, jo hona: http://europa.eu.int/comm/enlargement/pas/europe_agr.htm
Nazioarteko Dokumentuak

Eskualdeko edo Gutxiengo Hizkuntzei buruzko Gutun Europarra (1992), Europar Batasunaren Kontseilua, Europako Itunaren serieak 148. Zbk. http://conventions.coe.int/Treaty/en/Treaties/Html/148.htm

Eskubide Zibil eta Politikoen inguruko Nazioarteko Hitzarmena (1966), UNGA 2200A (XXI) www.umn.edu/humanrts/instree/b3ccpr.htm

Etnia, Erlijio eta Hizkuntza Gutxiengoko Pertsonen Eskubideei buruzko NBen Aldarrikapena (1992), UNGA Res. 47/135 http://www.unhchr.ch/html/menu3/b/d_minori.htm

UNESCOren Kultur Aniztasunari buruzko Aldarrikapen Unibertsala (2001), 2001-120 zbk. http://www.unesco.org/culture/pluralism/diversity/html_eng/index_en.shtml

Bigarren mailako iturriak

Simon Bulmer, Martin Burch, Caitriona Carter, Particia Hogwood, eta Andrew Scott, European Policy-Making Under Devolution: Transforming Britain into Multi-Level Governance, (Basingstoke: Palgrave, 2002, oraindik argitaratzeko)
Noreen Burrows, “Nemo me impune lacessit: The Scottish right of access to the European Courts, (2002) 8:1 liburukia. European Public Law 45-68
Juan M Delgado Moreira, “Cohesion and citizenship in EU cultural policy, (2000) 38:3 liburukia. Journal of Common Market Studies 449-470
Joseph A McMahon, “Preserving and promoting differences? The external dimension of cultural cooperation, Rachael Craufurd Smith (argit.), The Cultural Policy of the EU: Identity and Integration, (2002. urtean argitaratzeko)
Niamh Nic Shuibhne, EC Law and Minority Language Policy: Culture, Citizenship and Fundamental Rights, (Haga: Kluwer Law, 2002)
Bruno de Witte, “Trade in culture: International legal regimes and EU constitutional values, in Grainne de Burca eta Joanne Scott (argitk.), The EU and the WTO: Legal and Constitutional Issues, (Oxford: Hart, 2001), 237-255

MMA/GATS

http://gats-info.eu.int - GATSi buruzko informazio orokorra
http://gats-info.eu.int/gats-info/nwtosvc.pl?COUNTRY=European%20Community&MFN=00 -GATS eta NMAren salbuespenen informazioa
BAT aldizkaria: 
44. 2002ko iraila. Europako Batasunaren geroa I Hizkuntz...
Kokapen geografikoa: 
Europa
Egilea(k): 
Niamh Nic Shuibhne
Urtea: 
2002