Europan eta munduan aniztasuna: etorkizuna = etorkintasuna?!

Eta galdera-erantzun anitz horien harira, zein da euskaldunon pentsamenduaren ardatza? Buru adina (art)aburu, seguruenik, jakina! Honatx niri balio didan bakarra-edo: Euskarak, inon izatekotan, Euskal Herrian duela, euskaldunon bitartez, garatzeko aukera. Hori beste -eta hori baino ez- dugu eska(in)tzeko. Bai, lehenik eta behin eskaini… gero eskatzeko! Euskal komunitateak ba al du, baina, eskatzen hasteko adina eskaintzekorik?

Orduan, hortxe dago galdera, nik ez dakit galdera politikoa edo etikoa den, baina noiz uzten zaio etorkin izateari? Zeren eta, bestetik, ikusten dugunez, Tokiotik Donostiara datorren hori ez da sekula etorkina. Horri, hasieratik beretik “residente” deitzen zaio. Orduan, ez da txantxetako gauza, definitzen hasten garenean ere, amarru ideologiko guztiak bertan azaltzen direlako.

Modu batera planteatu edo bestera, sakoneko sentimendua oso-oso antzekoa dela uste dut: txiki garela eta txiki izaten jarraituko dugula, baina horregatik ez garela ez inor baino gutxiago eta ezta inor baino gehiago ere. Baina hori kostatu egingo zaigu oraindik “oilozopia” ziurtatu gabe daukan jendeari sinestaraztea. Errealitatea bat eta bera da denontzako; baina ze begiz ikusten dugun errealitate hori, modu batera hautematen dugu edo bestera, eta gainera, modu batera jokatzen dugu edo bestera.

Bestetik, kulturartekotasunaz eta kulturen arteko harremanez-eta ari garenean, egon daiteke beste arrisku bat ere, eskola munduan ari garenongan pentsatuta diot hau, etorkinen gorabehera guztiak kulturaren alorrera mugatzeko. Eta bistan da gaia kulturaz gaindikoa dela, ezta? Arazo nagusia estrukturala da, hasi besterik egin ez dena, eta bukatuko ez dena, gainera, itxura guztien arabera.

Nik uste dut talde sozialak eta hizkuntza komunitateak ere eskubidedunak direla; ez bakarrik pertsonak. Uste dut, bai!, talde sozialak eta hizkuntza komunitateak berez eskubidedunak direla. Eta, areago, jarraitzen dut pentsatzen hizkuntzak eta lurrak ere berez eskubidedunak direla. Eta hirugarren hau esatea ia ez dago batere modan.

Azken 25 urteotan EAEn, kasu, eginiko lan itzela, galerak neutralizatzeko adina ba ote da? “Geu”rik ba ote da orain eta hemen? Euskararik gabeko zenbat “euskaldun” daude gure inguru-inguruan? Ohitu gara horretara ere: euskararik ez dakitenak eta hemen bizi direnak, baldin eta abertzaleak baldin badira gutxienik, euskaldunak dira. Hemen jaio, hemen bizi, baina abertzaleak ez baldin badira eta euskararik ez baldin badakite, ez dira euskaldunak. Hori da berezko zentzuak-edo gehientsuenoi esaten diguna. Ni ez nago batere ados.

. Baina galdera harantzago doa, komentario asko entzuten ari baikara azken aldian: beharbada, estatuz kanpoko etorkinei, gure aldamenean euskaraz ez dakiten horiei eskatzen ez dieguna eskatzen diegula, eta hemen ez dakit zenbat urte eramanda euskara ikasteko ahaleginik egin ez dutenei baino gehiago eskatzen diegula. Eta gai horren inguruan kezka handia daukat nik.

Aipatzen dute Quebec, Lonbardia, Eskozia... Hor ez dago gatazkarik, ez dago borroka armaturik, baina horiei buruz ere “separatismoa”, ”xenofobia” eta halakoak aipatzen dituzte... Beraz, sakonean zer da? Zer da globalizazioak dakarkigun mezua? Gaur egungo estatu politikoak direla oinarria, eta horiek ezin daitezkeela ukitu ere egin. Eta zenbat eta horiek ukitzeko ahalegin handiagoa egin, orduan eta esentzialistago, fundamentalistago, eta abarrago izango gara.

Beraz, eta laburbilduz, egungo etorkinena auzi zahar baten beste kapitulu bat baino ez da, nire ustez; ez da pelikula berri bat. Beste aktore batzuekin da, estatuz kanpokoak, baina auzi zahar baten beste kapitulu bat da. Eta sortzen zaigun galdera da, zer eskatzen eta zer eskaintzen diogun talde sozial gisa euskaldun garenok geure buruari, vasco edo basque guztiei, eta antieuskaldun endemikoei; hemen jaiotakoei eta hemen bizi direnei. Eta etorkinei proportzioan eskatzea zilegi ote da?

uste dut makalenari errua botatzea jarrera xenofoboa dela. Nik irakasleen artean sumatzen dudanean, eta idatziz ekar ditzaket kasuak, “bi etorkin etorri dira gure eskolara eta orain arteko hizkuntza jarrera aldatu egin dute”. Ba, oso hizkuntza jarrera egokirik ez zen egongo etxe horretan! pentsatzen dut nik: izan ere, bi etortzea nahikoa izan bada zegoen guztia hankaz gora jartzeko, askorik ez zegoen seinale. Ala?

Datu bat inportantea da, eta nire ustez, ea hemen ere antzeko zerbait lortzen dugun: jatorrizko hizkuntzen eutsi-indarra. Hau da, Italiatik hara joan direnak, edo Sri Lankatik, berezko hizkuntzari eutsi diotenak, indize hori altuen munduan Montrealen omen da. Eta arrazoi bat diote honako hau dela: Quebec-tarrek frantsesarekiko duten atxikimendua ikusi eta eurok ere beste hiri eta beste zonalde batzuetan baino, euren jatorrizko hizkuntzarekiko

atxikimendu altuagoa izaten dutela.

etorkinek ez dute ikusten zer hobe lezaketen Quebec independiente batean Kanada handiaren baitan baino. Beraz, etorritako asko eurak ere gerretatik eta halako istorietatik etorritakoak direnez, lasaitasuna maite dute. Ondorio gisa, beraz, Quebec-en bezala Euskal Herrian ere Espainiarekiko edo Frantziarekiko gatazkak erakarri ez ditu egingo berez etorkinak; normalean uxatu egingo ditu. Hori han konstante bat da, eta hemen ere ez behintzat harritu hala baldin bada.

euskaldunok, besteetan gehiegi pentsatu gabe, geuk eta geurez zer egiteko gauza garen, horren arabera erakarriko ditugu edo uxatuko ditugu etorkinak. Europaz kanpoko etorkinena, izan ere, orain arte ikusi dugun pelikula baten hurrengo kapitulua da-eta. Beraz, eska diezaiegun, eskatzekotan epe baten barruan, beste batzuei eskatzen dieguna; eta eskain diezaiegun beste batzuei eskaintzen diegun beste, eta seguraski gehiago ere bai, batzuek bestela pentsatzen badute ere.

SARRERA

Arrasaten jaioa naiz ni. Beste herri askotan bezala, Arrasaten ere hainbat auzotan batu gara bai baserrietatik etorritakoen ondorenak, eta baita 60ko hamarkadan Espainia osotik etorritako jendea ere. Gure auzoaz, San Andres izenekoaz alegia, honakoa esan ohi da: “Extremadura tres: Cáceres, Badajoz y San Andrés”. Argigarria, ezta? Hala, bada, etorkinen eta horrek dakarren hizkuntza-gatazkaren harira, ohitu samar gaudela esan nahi dut.

Askotan esaten dut nik gure auzoa laborategi soziolinguistiko bat dela: ikustea han jaiotakoek, gurasoak zein nahi izanda ere, urte batzuk geroago bakoitzak ze bilakaera izan duen, laborategi soziolinguistiko bat da. Etxe euskaldunean jaio eta egun erdaldun huts direnak, eta, orobat, etxe erdaldunean jaio eta euskaldundu direnak, denak batzen gara hortxe, nahas-mahas.

Ume-umetatik bizi izan dut, beraz, delako hizkuntza-integrazioaren auzia. Esperientzia horri metatu zaio duela hiru urte Montrealen, Quebec-en, egin nuen sei hilabeteko bizialdia, Quebecera, egia esan, soziolinguistika kontuekin burua berotuta joan nintzen, (euskaldunentzako beti izan dira Katalunia eta Quebec erreferentzia), baina, han izan nuen bizipenaren ondorioz, frantsesa ikasten aritu nintzelako iritsi berriak ziren etorkinen talde batean, soziolinguistika per se horrekin baino askoz ere berotuago edo jakin-min handiagorekin etorri nintzen bueltan etorkinen gai horrekin guztiarekin. Eta harrez gero hortxe gabiltza gero eta gehiago saltsa honetan.

Hitzaldi honetan zertaz arituko naizen jakin dezazuen, jakin ezazue bost zatitan banatu dudala gaurko jarduna:

  1. Etorkinak diogunean, zertaz ari gara?
  2. Kulturartekotasunaz bakarrik hitz egitea zilegi ote?
  3. Euskararen herririk, lurrik, ba al da?
  4. Etorkinak euskararen herrira ekartzeko nahirik / ahalmenik ba al dugu?
  5. Quebec-eko esperientziatik ondorio batzuk.

 

 

1.- ETORKINAK DIOGUNEAN, ZERTAZ ARI GARA?

Etorkinak diogunean beti lurralde kontzeptuaz aritu ohi gara: lurraldez aldatzen duten pertsonak. Nik, horren harira, eta euskararekin ari garenez, hizkuntza-aldaketak jarri nahi nituzke horren parean. Eta galdera batzuk luzatuko ditut. Erantzunak ez dakit ditudan, baina esaten dute galdera onak egitea dela erantzun onak lortzeko bidea.

a) Dimatik Bilbora ezkondutakoa etorkina al da? Estatu bereko eta probintzia bereko pertsona, herri batetik bestera joanda, ”etorkina” al da? Eta joandako hiri horretan –Bilbon- hitz egiten ez bada norberak dakien hizkuntza bakarra –euskara- etorkintzat kontsidera al daiteke XX. mende hasierako arratiar hura?
b) Porriñotik (Galiza) Ermura lanera etorritakoa? Estatu berekoa izanik, beste probintzia batera doazen horiek etorkinak al dira? Hizkuntza bera –gaztelania- hitz eginda ere etorkinak al dira? Gailegoak eta euskarak ikustekorik ba ote dute etorkin izate horrekin?
c) Dakarretik (Senegal) Baionara ihes egindako polizoia? Beste estatu batetik etorria baina bertako hizkuntza hegemonikoa –frantsesa- badakiena? Eta senegaldar hori Baionatik Donostiara etorriz gero etorkin(ago) izango al da?
d) Quitotik Lizarrara datozenak amarekin elkartzera? Berriro ere, beste estatu batetik etorriak baina bertako hizkuntza hegemonikoaren jabe direnak.

Eta nahi beste adibide jar daitezke. Erantzunak, gainera, ez zaizkigu aterako aukeran nahi bezain argiak. Eta galdera-erantzun anitz horien harira, zein da euskaldunon pentsamenduaren ardatza? Buru adina (art)aburu, seguruenik, jakina! Honatx niri balio didan bakarra-edo: Euskarak, inon izatekotan, Euskal Herrian duela, euskaldunon bitartez, garatzeko aukera. Hori beste -eta hori baino ez- dugu eska(in)tzeko. Bai, lehenik eta behin eskaini… gero eskatzeko! Euskal komunitateak ba al du, baina, eskatzen hasteko adina eskaintzekorik?

Hara galdera-erantzunak, nork bere burua galdetzen eta erantzuten jartzeko modukoak.

Lurraldez aldatzen denak noiz uzten dio etorkin izateari?

Zenbat belaunaldi behar dira etorkin izateari uzteko? Jatorrizko lurra eta hizkuntza ahaztuta ere, etorkin izaten jarraitu ahal da? Tokiotik Donostiara etorria, multionazional baten exekutiboa, zergatik da residentea hasieratik?

Datuek erakusten digutenez, Europan estatu berriak sartuko diren momentu honetan, Europako komunitatean 380 milioi biztanle bizi bagara, horietarik 19 milioi inguru direla etorkinak. Horiek guztiak etorkinak dira? Zenbat belaunaldi behar dira etorkin izateari uzteko? Hau da, gurasoak noizbait etorrita, seme-alabak bertan jaiota; areago: gurasoen jatorriko lurra eta hizkuntza ahaztuta ere, etorkintzat kontabilizatzen dira oraindik ere?

Gogoan dauzkat, iaz, Frantziako Tolosan ­­-Errepublikako presidentea aukeratzeko hauteskundeetan Jean Mari Le Penn-ek PSF gainditu lehen itzulian eta Chiracekin lehiatu zenean kargurako-, izan ziren manifestaldi jendetsuak. Ikustekoa izan zen Fronte Nationaleko hautagaiak eragin zuen ondoeza. Manifestazioetako oihu ohiko bat zen “ez dagoela lehen, bigarren edo hirugarren belaunaldiko etorkinik, denok garela etorkinak”

Izan ere, zergatik daukate hainbatek horrenbesterainoko interesa bigarren belaunaldiko eta hirugarren belaunaldiko etorkinez hitz egiten jarraitzeko? Gogoan hartzekoa baita Frantzian de facto asko direla bertan jaio eta frantsesa bakarrik dakitenak, arabiera –malkelespese?- ahaztuta daukatenak. Horiek noiz uzten diote etorkin izateari? Beraz, datu horiek ematen dizkigutenean, Europan gaur egun 19 milioi etorkin daudela, zelan eta zeren arabera zenbatzen ditugu etorkin horiek? Alemanian 7 milioi t’erdi inguru daude; 82 milioi pertsona bizi dira. Frantzian 3 milioi t’erdi inguru, eta 60 milioi lagun bizi dira. Beraz, 3 milioi horiek, Frantziaren kasuan adibidez, zeintzuk dira? Frantzian badakizue, mende honen hasieratik, eta II. Mundu Gerratik askoz ere gehiago, etorkinak etorri eta etorri datozela; beraz, hor badira ia hiru-lau belaunaldi; esate baterako, berraitona etorri zen noizbait Algeriatik, eta ondorengoak oraindik ere etorkinen estatistiketan azaldu egiten zaizkigu.

Orduan, hortxe dago galdera, nik ez dakit galdera politikoa edo etikoa den, baina noiz uzten zaio etorkin izateari? Zeren eta, bestetik, ikusten dugunez, Tokiotik Donostiara datorren hori ez da sekula etorkina. Horri, hasieratik beretik “residente” deitzen zaio. Orduan, ez da txantxetako gauza, definitzen hasten garenean ere, amarru ideologiko guztiak bertan azaltzen direlako.

Anomia-moetak eta beren arteko talkak

Beraz, hor badago anomia izeneko kontzeptu bat. Anemia odolari dagokion bezala, anomia gogoari dagokio. Zer da anomia? Inongo ez sentitzea. Zauden lekuan ez egotea eta zauden tokian ez sentitzea. Eta berriro ere, ez naiz bakarrik lurraldeaz ari, baizik hizkuntzaz ere ari naiz. Beraz, dimar elebakarrak gerra ostean Bilbora joanda, ze anomia mota sentitu duen, edo Arrasatetik Gasteizera joandakoak, nahiz eta 30 kilometro izan ...

Eta hemen galdera batzuk sortzen zaizkigu: etorkinena beste norabait joanda, ze eratako anomia da? Eta esate baterako, hemen Europaz kanpoko etorkinez ari garenez batez ere, Gasteizera kolonbiar bat etorri edo senegaldar bat etorri, gauza bera da? Kolonbiarrak lurraldez aldatzen du, baina Gasteizko ohiko hizkuntza zein den badakigu. Senegaldarrak, ordea, bai lurraldea eta bai hizkuntza, biak aldatuko ditu.

Eta euskaldunarena, erdal herri honetan, ze anomia tipo da? Badauka antzekotasunik aurretik aipatu ditugun bi anomia mota horiekin? Edo oso ezberdinak dira gure lurraldean, jaio gareneko lurraldean, gaudelako? Eta gaztelaniaz edota frantsesez ere badakigulako, jakina.

Hurrengo ideia da nire ustez hitzaldi osoa laburbildu dezakeena. Bota egingo dut hasieran, eta gero saiatuko naiz arrazoitzen: “Lehenengo oilozopia, gero filosofia” vs. “small is beatiful”

“Lehenengo oilozopia, gero filosofia”: tripa beteta pentsatzen hasten gara, eta tripa bete gabe, tripa betetzen nahikoa lan daukagu. Bai guk hemen, bai guk kanpoan ibili behar izan dugunetan, eta bai kanpokoak, “residente” ez diren horiek, hona etorritakoan.

Orduan, alde horretatik, ondo pentsatu beharko dugu etorri berria den pertsonari, familiari, pobre den horri, zer eskatu ahal diogun, zer espero dezakegun eurengandik etorri berritan. Gure prisma da “small is beatiful”, ezta? “Txikia izatea ederra da” Euskaldunok jarraituko dugu txiki izaten; eta bestela ez gara izango, bistan da. Beraz, gurea ez da izango hizkuntza handi bat, gurea ez da izango parametro kuantitatibotan kultura handi bat ... Ez da izan, azkeneko mendeetan gutxienik, eta aurrerantzean ere ez da izango. Beraz gure mezua da txikitasunean bizitzen jakin behar dugula, eta bizitzen jarraitu nahi dugula.

Hori ulertu ahal dute etorri berri diren pertsona horiek? Eta Euskal Herriaz esaten duguna, beste edonora joanda ere uste dut errepikatu egiten dela. Auzi horretan sortzen da benetako talka: guk nahi genuke etorkin guztiak eta bertako erdaldun(du) guztiak, estatutik etorritako etorkinak eta kanpotik etorritakoak, konturatzea txikitasunean eta euskaraz mundu eder bat eraiki genezakeela; hori ari gara aldarrikatzen herri txiki guztietatik. Jardunaldi hauetan parte hartzen ari diren Galeseko lagunek, edo hemen dauden Irlandako edo Eskoziako lagunek ere gauza bera sentituko dute seguruenik. Modu batera planteatu edo bestera, sakoneko sentimendua oso-oso antzekoa dela uste dut: txiki garela eta txiki izaten jarraituko dugula, baina horregatik ez garela ez inor baino gutxiago eta ezta inor baino gehiago ere. Baina hori kostatu egingo zaigu oraindik “oilozopia” ziurtatu gabe daukan jendeari sinestaraztea. Errealitatea bat eta bera da denontzako; baina ze begiz ikusten dugun errealitate hori, modu batera hautematen dugu edo bestera, eta gainera, modu batera jokatzen dugu edo bestera.

2.- KULTURARTEKOTASUNAZ BAKARRIK HITZ EGITEA ZILEGI OTE?

Ezberdintasunak nabarmendu egin behar ditugu, eta, beraz, guk hizkuntzarekiko daukagun ezberdintasuna etorkinen aurrean nabarmendu egin behar dugu; esan behar diegu gutar izateko euskaldunak izan behar direla, edo saiatu behar direla hurrengo belaunaldiak euskaldunak izan daitezen. Beraz, etxekoentzako eta estatutik etorritako jendearentzako darabilgun mezu bera erabili behar dugu? Edo beste hainbatek proposatzen duen moduan, eskubideak bermatzea, eta etorkin guztiak lehen mailako hiritar bihurtzea da, besterik gabe, gakoa? Delako integrazio horretan hizkuntzak ba al dauka garrantzirik?

Geuk, geure Euskal Herri honetatik, etorkinak irudikatzen ditugunean zelan irudikatzen ditugu? hau da, etorkinak gaztelania ikasten badu, besterik gabe herri honetako da? Hemen bizi garenotatik laurden batek bakarrik baldin badakigu euskaraz, eta beste guztiak bakarrik gaztelaniaz baldin badaki edo beste zer edo zer, baina euskaraz ez baldin badaki, % 75 horrekin integratuta baldin badago, eta gainera gainerako gu guztiok ere gaztelania badakigunez... Ba ote daukagu eskubiderik, beste batzuentzako ñabardura bat besterik ez dena eskatzeko, indartzeko, aukerak emateko, eta abar? Ni baiezkoan nago.

Ciudadanía civica terminoari helduz, pentsalari handiak daude gai honen inguruan esaten dutenak: “beno, utz ditzagun bigarren mailako kontuak bigarren mailarako, aitortu diezaiegun eskubidea hemen bizitzeko, aitor diezazkiegun eskubide zibilak, politikoak, eta bat gehiago izango dira. Eta gero ikusiko dute zer egingo duten”.

Bestetik, kulturartekotasunaz eta kulturen arteko harremanez-eta ari garenean, egon daiteke beste arrisku bat ere, eskola munduan ari garenongan pentsatuta diot hau, etorkinen gorabehera guztiak kulturaren alorrera mugatzeko. Eta bistan da gaia kulturaz gaindikoa dela, ezta? Arazo nagusia estrukturala da, hasi besterik egin ez dena, eta bukatuko ez dena, gainera, itxura guztien arabera. Beraz, galdera, pertinente edo inpertinente bihurtzen dena, hau da: guk zer nahiago dugu, etorkinak etortzea ala ez etortzea? Niretzako galdera sakon bat da.

Eta etorri nahi baldin badute, etor daitezela, baina ez “gurera”? Eta “gurera”, deitu gabe ere, gure herrira, gure auzora, gure eskolara, etorri badira, beste batzuk “ardura” daitezela horiez guztiez?

Gero berrartuko dugu gai hau. Hirugarrenera pasatuko naiz orain.

3.- EUSKARAREN HERRIRIK, LURRIK, BA AL DA?

Etorkinek, integratzekotan, non integratu eduki behar dute. Beraz, ikusteko modukoak gara herri honetan, edo ez gara ikusteko modukoak? Edo paraje batzuetan bai eta beste batzuetan ez? Pertsona euskaldunez aparte, euskarak badauka hizkuntza komunitaterik bazterretan?; berezko lurralderik badauka euskarak? Zer da euskararen herria? Berez nazioa den hori, edo naziotzat hartu nahi dugun hori hitzaren zentzurik zabalenean, zer da baina?: lurra eta hizkuntza bere baitan biltzen duen parajea, lurraldea, historikoki ulertu izan den modura.

Zer gara gu Euskal Herrian? Minoria etniko linguistiko bat? Minoria / maioria nazional bat? Eta galdera hauen bitartez beste gai batzuetan sartzen gara. Minoria etniko-linguistikoa garela bistan da. Nazio gisa, bagara edo ez gara? Ni baietzean nago, baina ez dut uste derrigorrezkoa denik denok hala bizitzea ados jartzeko gauza batzuetan. Ene iritzian garrantzi handikoa da auzi hau: gu ez gara bakarrik minoria etniko bat. Edo beste era batera esanda, gaur hori baino ez gara, baina ezin gara horrenbestez konformatu, bestela gureak egin du.

Eta arestiko afirmazio honek badu loturarik “hiritartasun zibikoa” delakoarekin. Gogora ekarri zelan esan dudan ea hiritartasun eskubideduna ote den gogoan hartu beharreko bakarra. Gai honetaz aritzeko, aintzat hiru plano hartu behar direlakoan nago: pertsonak, komunitateak eta lurraldeak

Nortzuk dira gaur egun eskubidedunak? Pertsona solteak gara eskubidedunak bakarrik? Izan ere diskurtso oso bat dago, hiritartasun zibiko horren bueltan eraikitzen den diskurtsoa, plano horretan hasi eta amaitzen dena. Madrilen edo Parisen edo Londonen, beharbada, mezu honek eduki lezake sinesgarritasunik; baina pertsonak dira bakarrik eskubidedunak? Pertsonari eskubideak aitortu ondoren, bukatu egiten dira etorkinekiko auzi-mauziak?

Nik uste dut talde sozialak eta hizkuntza komunitateak ere eskubidedunak direla; ez bakarrik pertsonak. Uste dut, bai!, talde sozialak eta hizkuntza komunitateak berez eskubidedunak direla. Eta, areago, jarraitzen dut pentsatzen hizkuntzak eta lurrak ere berez eskubidedunak direla. Eta hirugarren hau esatea ia ez dago batere modan.

Aurreko urtarrilaren 21ean Berrian agertu zen aipu bat: Jose Luis Idoiatek, Nafarroako Oinarriak taldeko kide batek honakoa zioen:

“Nafarroan euskaldun edo euskaltzale izatea, neurosia izatea da. Erotasunaren eta zentzuaren mugan egotea. Hutsune bat da garatzeko bidean. Neurosia, ez gaixotasun psikologiko modura ulertuta, geure burua ezin landu dugun irudipen modura baizik, gure giza izaera ezin zabaldu dugun irudipena, aztoramen guztiz espirituala da, eta pertsonari bere osoan eragiten dio. Teorian izan bai, baina praktikan ez izatea da. Zigorra begi-bistakoa da: desagertzea.”

Berak artikulu horretan zazpi egoera jartzen zituen, Nafarroan euskaldun batek zer senti lezakeen aditzera ematen zutenak. Bat ekarriko dut hona. Hala dio:

“Beste behin, lagunen artean geundela, Ekuadorreko edo Kolonbiako mutiko batek galdetu zidan: “atzerritarrak zuek ere, ala?” Gu euskaraz ari, alajaina. Marjinazioaren basamortuaren trantze hartan, lagun bila zebileneko hartan, zein aurkituko, eta gu. Harrigarria, ezta? Nik nafar peto-petotzat neure burua, eta orain badirudi hemengoa ere ez naizela. Atzerritarrei eurak bezain atzerritar naizela iruditzen zaie, antza. Kezkatzen hasia naiz; hemengoa izan nahi eta ez didate uzten. Neurosia agertzen da. Polonieraz edo euskaraz egin, biak bat?”

Orduan, beno, euskararen lurrik ba al da? Edo ez da?

Badaude, askotan, diskurtso etikoak, diskurtso estetikoak, eta diskurtso ekologikoak. Askotan elkarren inguruan ibiltzen dira, eta nahastu ere egiten dira, ezta?

Har dezagun hizkuntza Nafarroan eta Iparraldean. Irati eskubideduna da? Gorbeiako parke naturala eskubideduna da? Bai; gaur egun Gorbeiako parke naturalean ezin du, legearen barruan gutxienik, nahi duenak nahi duena egin; zigorrak edukiko ditu. Eta han bezainbeste Nafarroan; beraz, Irati babesteko altxorra da. Eta euskara zer da Nafarroan gaur egun agintean dagoen jendearentzat? Sufritu ere egingo dute, bai: atzo irakurtzen genuen, Nafarroan dagoeneko matrikulatzen den haurren herena D ereduan matrikulatzen dela. Pentsa ezazue zer politika egiten ari diren, eta oraindik ere, kuantitatiboki, datuak euskararen alderantz nola egiten duten… Pentsa ezazue aldeko politika egingo balute nora irits gintezkeen. Eta kontrako politika eginda, euskara erabat kriminalizatuta, oraindik ere gurasoek haurrak euskaraz matrikulatzea... Ez da asko nahi baduzue, hirutik bat, baina gutxiago balitz ere makina bat motibo izango genituzke arrazoitzeko zergatik diren horren gutxi.

Irati defendatzeko ze eratako diskurtsoa darabilte agintari horiek? Zein eratako diskurtso etiko-estetiko-ekologista? Eta euskarari ematen dioten tratamendua emateko, ze eratakoa darabilte?

Gu euskaldunak gara, Euskal Herrikoak, eta mundura zabal-zabalik. Ez dakit diskurtso politiko moduan oso sinplea izango den, baina, aldi berean, oso sakona dela uste dut.

Baina gure herri honetan laurden bat gara euskaradunak, eta laurden horretatik hamarren bat euskal elebidunak. Zer esan nahi du horrek? Euskaraz dakigunon artean, mundu honetan egoteko lehendabiziko modua euskaraz daukagunok, ba garenak garela. Eta zer diot honekin? Bada, hizkuntza bati elebakarrak bukatzen zaizkionean, hizkuntza hori erabiltzeko derrigortasuna amaitu egiten dela; hori soziolinguistikaren lehenengo printzipioa da. Pertsona batekin euskaraz (edo ingelesez, edo frantsesez) egiteko jakin egin behar dugu hizkuntza hori. Hizkuntza bakarra baldin badaki, pertsona horrekin edo talde horrekin harremanetan jartzekotan, hizkuntza horretan joan beharko dugu. Edo bestela etengabe ibili beharko dugu aldibereko itzulpenekin. Baina hori leku batzuetan bakarrik egin daiteke, eta eguneroko bizitzan, ondo dakigunez, ezin daiteke uneoro egin.

Beraz, euskarari elebakarrak bukatu zaizkionean, elebidunak edo eleanitzak geratzen zaizkio. Euskarari dagokionez, hiru tipo bereizten dira sailkapen soziolinguistikoetan, ezta? Euskal elebidunak, elebidun orekatuak eta erdal elebidunak. Gaur egun, datuek esaten digutenez, hiru horien artean hamarretik lau erdal elebidunak dira; beraz, euskaraz badakite, eta gainera ondo jakin dezakete, baina erdaraz hobeto dakite. Jende horrek, berez, erdara erabiltzeko joera izango du. Beste gauza bat da gero euskaraz moldatzen dela eta hainbat mediotan euskaraz moldatu ahal dela. Baina, berez, bi erdal elebidun elkartzen badira eskolatik kanpora, edo taberna batean, edo azokan, berez zein hizkuntza erabiltzeko joera izango duten, guri gustatu edo ez gustatu, gaztelania izango da.

Elebidun orekatuak, batean zein bestean antzera samar moldatzen direla diotenak, hamarretik hiru dira. Eta hamarretik beste hiru omen gara, inkesta soziolinguistikoetan aitortzen dugunaren arabera, euskaraz hobeto moldatzen garenak gaztelaniaz baino. Beraz, daukaguna hori da. Eta ez dut hori ezkor esaten; azken urteotan egin dena egin ez balitz, auskalo datuak non izango ziren... oraindik ere are txarragoak.

Eta hori konstante bat da. Euskaldunak barreiatuak, sakabanatuak, eta bistan da, erdigune politikorik gabe gaude. Beraz, euskararen irakurketa ere nola egin behar dugu? Zenbat hiztun garen? edo hiztun horiek elkarrekin, eta era guztietako botereen laguntzarekin, zer egiteko gauza garen?

Azken 25 urteotan EAEn, kasu, eginiko lan itzela, galerak neutralizatzeko adina ba ote da? “Geu”rik ba ote da orain eta hemen? Euskararik gabeko zenbat “euskaldun” daude gure inguru-inguruan? Ohitu gara horretara ere: euskararik ez dakitenak eta hemen bizi direnak, baldin eta abertzaleak baldin badira gutxienik, euskaldunak dira. Hemen jaio, hemen bizi, baina abertzaleak ez baldin badira eta euskararik ez baldin badakite, ez dira euskaldunak. Hori da berezko zentzuak-edo gehientsuenoi esaten diguna. Ni ez nago batere ados. Baina, oraindik ere, gure artean piztu litezkeen eztabaidarik handienak horien harikoak izan ohi dira. Abertzalea den hori, eta euskaraz ikasi ez duen, ikasi gura izan ez duen, edota ikasteko adina ahaleginik egin ez duen, eta abar hori, hori euskalduna da? Inorekin hasi aurretik, birbegira ditzagun etxeko bazterrak.

Eta estatu espainiarreko etorkinak zenbateraino integratu dira gurean? Hor egongo dira datuak: lehen hizkuntza modura eduki ez dutenak eta ikasi dutenak, zenbat dira? Ez gara hasiko datu horiek ematen. Gogoeta hurrengora doa: ze espero dugu estatu espainiarreko horiengandik? Zer nahiko genuke? Denok euskaldunak izatea hamabost urtean; bai hemen jaiotakoak, bai estatutik etorritakoak noizbait, edo etorriko direnak, eta baita kanporagotik etorritakoak ere. Baina galdera harantzago doa, komentario asko entzuten ari baikara azken aldian: beharbada, estatuz kanpoko etorkinei, gure aldamenean euskaraz ez dakiten horiei eskatzen ez dieguna eskatzen diegula, eta hemen ez dakit zenbat urte eramanda euskara ikasteko ahaleginik egin ez dutenei baino gehiago eskatzen diegula. Eta gai horren inguruan kezka handia daukat nik. Hau da, azken aldian etorri diren etorkinei, eskatzen diegula, exijitzen diegula, eta gainera ematen ez badigute haserretu egiten garela, gure inguru-inguruan, etxean bertan, bizi diren horiei eskatzen dieguna baino gehiago. Bakoitzak egin dezala nahi duena, baina nire ustez ez dakit oso etikoa baden ere. Ea hemengotasunak eta hangokeriak zeren arabera neurtu nahi dituen bakoitzak. Izan ere gogoeta hori egin egin behar da; bestela, jakina, hiritartasun zibikoaren amarru “progre” antzekoak zurrunbiloan hartuko baikaitu, oharkabean.

4.- ETORKINAK EUSKARAREN HERRIRA EKARTZEKO NAHIRIK / AHALMENIK BA AL DUGU?

Zenbat eta literatura gehiago irakurri, ni gero eta kezkatuago nago herri-nazio txikioi pentsalari ospetsuek eskaintzen diguten diskurtsoaz. Egiten ari garen ahalegina hainbatek era honetako terminotan definitzen dute: esentzialistak garela, fundamentalistak garela, tradizionalistak garela, xenofoboak garela, ... Ez naiz asmatzen ari, ezta? Oraindik ere, Europako kontseilutik zirkular bat etorri zen sei hilabete dela, PPk eraginda-edo, esanez hemengo euskal ereduak xenofobia bultzatzen ari direla. Eta aipuak, ondo dakizuenez, azken urteotakoak ere, nahi beste topa genitzake. Euskal hezkuntza sistemaren kontra, eta bereziki ikastolen kontra.

Erasoak, halere, ez dira ikastoletara edota komunikabideetara mugatzen; horiek guztiek badute, badutenez, gainetiko babes intelektuala. Irakurri behar dizkizuet aipu batzuk, ez edozeinenak, ea zer iruditzen zaizuen darien doinua:

Lehena da Pierre Bourdie-rena[1]; hilberri den filosofo frantsesarena. Hala dio:

“El modo de pensamiento sustancialista, que es el del sentido común y del racismo, y que conduce a tratar las actividades o las preferencias propias de determinados grupos de una sociedad determinada, en un momento determinado como propiedades sustanciales, inscritas de una vez y para siempre en una especie de esencia biológica, o lo que tampoco mejora, cultural, conduce a los mismos errores en la comparación no ya entre sociedades diferentes, sino entre períodos sucesivos de la misma sociedad”.

Euskara zer da? “Una actividad, una preferencia propia de un determinado grupo que intentamos imponer al resto”? Ala aurreraegi noa interpretazioaren esanahian?

Beste bat. Hau da Anthony Giddens-ena[2], esaten dutenez, Tony Blair-en aholkularia bera:

“El fundamentalismo es tradición acorralada; tradición defendida a la antigua usanza - por referencia a su verdad virtual- en un mundo globalizado que pregunta los motivos (...). El fundamentalismo no tiene tiempo para la ambigüedad ni para la multiplicidad de interpretaciones o identidades. Adopte la forma que adopte -religiosa, étnica, nacionalista o directamente política-, creo adecuado considerar el fundamentalismo como un problema. Contempla la posibilidad de la violencia y es enemiga de los valores cosmopolitas”.

Gakoa, beraz, “valores cosmopolitas” delako horiek aukeratzen ea nor ari ote den jakitean datza. Ala? Guri deitu al digute delako balio horiek erabakitzen diren bileretara?

Hirugarren bat. Kasu honetan Madrilgo Unibertsitate Autonomoko Miguel Beltrán-ena[3].

“En todo caso el Estado-nación es uno de los factores fundamentales para la reordenación de la sociedad contemporánea. (...) Y aunque se trate de posiciones minoritarias, hay quien aspira a la definitiva desaparición de los estados nacionales, sustituidos por las regiones naturales o históricas que en otro tiempo lo constituyeron, de suerte que la centralización de ciertos aspectos de la soberanía en las nuevas uniones supranacionales coincidiría con la descentralización de otros aspectos en ámbitos regionales o locales; con lo que la gran organización plurinacional se convertiría así en una suerte de escudo protector para una confederación de regiones y ciudades (quizás con intereses encontrados y poco solidarios entre sí).

Egungo estatuen apologia egiten dutenen artean daude Will Kymlicka eta Wayne Norman[4] ere, Otawako Unibertsitatekoak berauek:

Las demandas de derecho de autogobierno plantean serios problemas a las nociones tradicionales de identidad ciudadana. (...) Reflejan el deseo de debilitar los vínculos con la comunidad global e incluso cuestionar su propia naturaleza, autoridad y permanencia. (...) La concesión de una autonomía limitada puede simplemente realimentar las ambiciones de los dirigentes nacionalistas, que no se declararán satisfechos hasta obtener su propio Estado-nación”.

A zelako antzekotasunak Madrilen eta Otawaren artean, ezta? Zeinek zioen “todo está atado y bien atado”? Antzera dio, antzera dionez, politikariak zein pentsalariak izan. Ala? Zenbat salbuespen ezagutzen dituzue?

Eta gehiegi ez luzatzeko, azkena. Hau da Harald Schumann eta Hans-Peter Martin-ena[5]. Hau gogorra da:

“El populista nacional-autoritario, Ross Perot, cosechó en 1992, en su primera candidatura para la presidencia de los Estados Unidos, un 19% de los votos. Similares resultados alcanzan el predicador francés del renacimiento nacional Jean Mari Le Pen, y el populista ultraderechista austriaco Jörg Haider. Desde Quebec hasta Lombardia, pasando por Escocia, también los separatistas registran una creciente audiencia. Complementan el canon de la xenofobia con la ira contra los gobiernos centrales y la delimitación frente a los supuestos explotadores de las partes más pobres del país”.

Beno, luze jo dezake aipuon katramilak askatzen hasteak. Ikusten duzuenez, Euskal Herria ez dute aipatu ere egiten, baina ikusten duzue zer aipatzen duten. Aipatzen dute Quebec, Lonbardia, Eskozia... Hor ez dago gatazkarik, ez dago borroka armaturik, baina horiei buruz ere “separatismoa”, ”xenofobia” eta halakoak aipatzen dituzte... Beraz, sakonean zer da? Zer da globalizazioak dakarkigun mezua? Gaur egungo estatu politikoak direla oinarria, eta horiek ezin daitezkeela ukitu ere egin. Eta zenbat eta horiek ukitzeko ahalegin handiagoa egin, orduan eta esentzialistago, fundamentalistago, eta abarrago izango gara.

Ez naiz pozten mezu hauek emanda, baina ondo dakizuenez, autore hauek ez dira edozein gaur egungo pentsamenduan. Eta dakarzkiguten mezuak ez dira zehazki, identitateak direla indartu behar direnak eta mundu anitza behar dugula, baizik eta bakearen izenean eta ongizatearen izenean alde batera utz ditzagula haien ustez gure kapritxoak diren horiek. Beraz, esan nahi dut, borroka ideologikoan ere, eta ezkerreko jendearen aldetik ere, arazo handia izan dezakegula, ikus gaitzaten besterik ez bada ere.

Euskarak iraungo badu zer duen derrigorrezko?

Nire ustez, euskaldun osoak, elebidunak edo eleaniztunak, euskaraz bere egitekoetarako normaltasunez bizi ahal izango den jendea. Euskarak eskaintzen digun normaltasunaren baitan, beti ere. Euskarak ez digu eskainiko gaztelaniak edo frantsesak edo ingelesak eskaintzen digun besteko lasaitasunik. Daukagun hizkuntza daukagu, badakigu noiz normatibizatzen hasita, eta gaur egun zalantzak, edozein tokitan ari garela ere, euskaraz gehiago izango dira beste hizkuntza batzuetan baino. Eta aurrerantzean ere hala izango da. Beraz, horren barruan jokatzen ikasten dugu, edo bestela hizkuntza kulpatuko dugu, euskarari egotziko diogu errua lasaitasunik ematen ez digulako; edo Euskaltzaindia hartuko dugu ahotan, bestela, arauak askotan aldatzen dituela-eta, edo...

Orduan, uste dut, euskararen herriaren lehentasunak ez direla askorik aldatzen: batetik euskaldun osoak behar ditu euskarak: gaitasun linguistikoaren terminoetan, kontzientzia linguistikoaren terminoetan, eta koherentzia linguistikoaren terminoetan. Beraz, euskaldun oso terminoa ez da EGA edukitzea.

Bigarrenik, proiektu erakargarriak bideratzeko adinako bizi-indarra garatu behar du euskal komunitateak: zein irakaskuntzan, zein, jakina, gizarte arloko beste eremu batzuetan.

Eta hirugarren bat ere bai; hemen gaudenok ez gara hain inozoak izango ez konturatzeko proiektu erakargarri horiek aurrera eraman ahal izateko botere politikoa behar duela euskarak eta euskaldunak. Eta ardura politikoak dauzkanak inork baino hobeto daki mugak ere, batzuk gutxienez, hor izaten ditugula.

Horiexek dira burura datozkidanak irakurri berri ditudan aipuen harira. Gutxieneko horiek eskatzea gehiegi eskatzea ote da, baina? Barandiaranek zioen pasarte hura datorkit gogora, laburpen gisa-edo: guk ez dugu eskatzen baztertzeko, eta are gutxiago mozteko, beste lorerik, gurea bizirik uzteko baizik. Ondasun kolektibo direla eta, animalia eta landare espezieek ere, beren balioa babestua eta bultzatuta duen zibilizazio honetan, gehiegi eskatzea ote da hori? Ba, horixe da eskatzen duguna.

Beraz, eta laburbilduz, egungo etorkinena auzi zahar baten beste kapitulu bat baino ez da, nire ustez; ez da pelikula berri bat. Beste aktore batzuekin da, estatuz kanpokoak, baina auzi zahar baten beste kapitulu bat da. Eta sortzen zaigun galdera da, zer eskatzen eta zer eskaintzen diogun talde sozial gisa euskaldun garenok geure buruari, vasco edo basque guztiei, eta antieuskaldun endemikoei; hemen jaiotakoei eta hemen bizi direnei. Eta etorkinei proportzioan eskatzea zilegi ote da? Galdetu egiten dut: lehendabiziko urteetan, gutxienez, hemengoei beste eskatu ahal zaie etorkinei? Zer ote da egunetik egunera gehiago entzuten dugun delako jarrera enpatikoa?: bestearen tokian jarri, eta irudikatu norbera bere lekuan balego zer pentsatuko lukeen. Zer da hori, espezialisten tik bat, ala benetako elkartasunaren ezaugarri bat?

Eta eskolara etorrita, azkenik, hezkuntza mundura, galdera (in)pertinente batzuk: aldameneko eskolan gurean baino hobeto al daude etorkin “arazo-ekarle” horiek? Ez dut uste tontakeria bat galdetzen ari naizenik. Izan ere, ikastetxeetatik-eta datorkigun mezua zein izaten da? “Ez, ez, ez. Hobe da denak eskola batean bildu, eta haiek denak batera egongo direnez, horrela errazago eta hobeto heziko ditugu”. Edo eskolara de facto etorri badira, orduan zer? “Beno, ba, gela bereziko irakasleak hartzen baditu ahalik eta ordurik gehienetan, hobeto”. Baina eskatu gabe ere gelara bertara etorri baldin bazait etorkina? “Ba, espezialista batzuk jar ditzatela gela barruan horiez arduratzeko”. Funtsean, beraz, nago “espezialistekin”-edo pasa dezatela ahalik eta denborarik gehien” moduko bat nagusitzen dela, oraindik orain gurean, batezbesteko irakasle horrengan.

Ez naiz inori errurik botatzen ari, ez dezala inork gaizki hartu; nik badakit-eta, neu ere unibertsitateko irakaslea naizenez, magisteritza eskoletatik ateratzen diren ikasleek gai honekiko zer formazio jaso duten. Hutsaren hurrengoa da. Beraz, ezezagunaren aurrean beldurra izatea, eta aurrez aurre heldu baino, ahal baldin bada hurrengo baterako zertzea, iruditzen zait oso jarrera “normala”, nahi baduzue. Beste gauza bat da lekurik gehienetan dagoen diskurtsoa horixe dela. Nik oso eskola gutxi ezagutzen ditut desiratzen daudenak etorkinak joan dakizkien. Oso aberatsa omen da delako kulturartekotasuna, baina oso eskola gutxi ezagutzen ditut “etor bitez gurera etorkinak, ze horiek gureak aberastuko dituzte”, pentsatzen dutenak. Ez naiz pertsona solteez ari, hezkuntza-komunitate eta hezkuntza-proiektuez baizik.

Beraz, nola planteatu behar dugu etorkinen auzi osoa? Betebehar gisa edo gonbidapen gisa? Hemen zaudetenoi begira, eta neure buruari begira, uste dut makalenari errua botatzea jarrera xenofoboa dela. Nik irakasleen artean sumatzen dudanean, eta idatziz ekar ditzaket kasuak, “bi etorkin etorri dira gure eskolara eta orain arteko hizkuntza jarrera aldatu egin dute”. Ba, oso hizkuntza jarrera egokirik ez zen egongo etxe horretan! pentsatzen dut nik: izan ere, bi etortzea nahikoa izan bada zegoen guztia hankaz gora jartzeko, askorik ez zegoen seinale. Ala?

Eta beste galdera bat: hemengo inork aukeratu du non jaio den? Eta aukera daiteke non jaioko garen? Beraz nik, eta badakit maximalista dela baina, dauden zera guztien aurrean honakoa planteatuko nuke: paperen derrigortasuna desagerrarazi egin behar dugu, eta jarri behar dugu ordain-saririk eta polizia-kontrolik gabeko autopista bat Tangerretik Algecirasera. Liberalismoa baldin bada gure mendebalde honetan nagusitu(ko) dena, jar dezagun liberalismoa mundu osoan, eta pertsona bakoitza, dauzkan abilezien arabera, molda dadila bizimodua aurrera ateratzeko. Edo ‘mendebalde zibilizatu’an jaio garelako uste dugu ederragoak, eta listoagoak, eta eskubide gehiago dauzkagula? Beharbada hori ere bukatuko zaigu; ez dakit guk ezagutuko dugun, edo hurrengoek, edo... Ez zait iruditzen jaiolekuaren araberako -berezkoak diruditen- bereizkeria horiek betiko izango direnik. Hortxe, beraz, la pregunta del millón: zer da berezkotzat har genezakeena eta zer da bereizkeria? Zentzuzkotzat dauzkagun berezkotasunak zergatik hartzen dituzte bereizkeriatzat?

Adi, esaten eta idazten ditugunekin!

Harrera-gizartean ohikoak diren estereotipoez esaten ari naizenari amaiera emateko, egin beharko ez genukeenaren adibide bat. Ezagutzen duzue Lea-Artibain aurten atera duten egutegia? Badakizue Ondarroara perutarrak, senegaldarrak-eta etorri direla. Izan ere, itsasoko lanak gogorrak dira eta bertakook ez ditugu egin nahi, eta azkenean etorkinak etorri dira, behintzat. Lekeitiora eta Markinara ere bai. Mankomunitatean atera dute egutegi bat, non ikusten duzuen, etorkinak agertzen diren baserritar jantzita. (...) Egutegi honen harira, Ana Urkizak Deiako artikulu batean esaten du, urtarrilaren 8an:

“Ohitu gara etorkinak ikustera. Lanera etorri dira, ikastoletan sartu dituzte euren seme-alabak, eta horregatik beharbada, egunkari guztietan elkarrizketatu ditugu; protagonista egin ditugu. Euskara ikastaroak doan jarri dizkiegu, etxea aurkitzeko erraztasunak eman, adierazpen kultural bateratuak antolatu, bileretarako lokalak eskaini. Abegikorrak garela diote, ez da harritzekoa”. Eta hain zuzen ere, egutegi honen harira dio: “Lana ederra da, ideia txalogarria, baina ni alboratuta sentitu naiz. Herri honetakoei askotan gertatzen zaigunez, kanpokoei zuzendutako oparia dela iruditu zait. Integraziorako gonbitea ez ezik, baita banketea ere; domeketako mantel eta guzti”.

Ni, benetan, txundituta, harrituta... -ez dakit zein den terminoa- nago. Atera da egutegi bat Lea-Artibain, Azpeitia aldean egin dute hiztegi txiki bat hainbat hizkuntzatan zertzeko, eta Malerreka-Bortziriak aldean ere beste antzeko bat, ongi etorria emateko eta eskualdearen berri eta horrelako informazioa jakinarazteko. Eta horiek ikusita, daukan kexua da bera kanpoan ibili denean ez diotela horrelako traturik eman; ez diotela guk hemen etorkinei ematen diegun adinako ongi etorririk egin. Halakorik! Zuek uste duzue egia dela herri honetan etxeak aurkitzeko erraztasunak ematen dizkiegula etorkinei?

Darabildan gaiaren harira, SOS Arrazakeriako Agustin Unzurrunzagari aurreko batean irakurritakoa aipatu nahi nuke. Alegia, etorkinak baldin badira azkenak harrera-gizartean, kontu handia eduki behar dugula “azken aurrekoekin”. Baina iritzi-artikulu hau idatzi duena ez da azken aurrekoa herri honetan. Beraz, langabezian eta marjinazioan bizi den pertsona horrek, aldameneko etorkin horrek beretzat izan zitekeen lanpostua, edo laguntza ematen badiote udaletxetik berari baino gehiago (ez dakit hala den), ba jende hori, azken aurreko hori minduta sentitzea, tira… ulertzekoa ere izan daiteke. Baina Ana Urkiza moduko jendeak, kulturadunak, geuk ere uste badugu etorkinei gehiegizko arreta eskaintzen ari gatzaizkiela, ederto gaude! Ez dakit baina nago iritzi-artikulu horren mamia eta lehen nioen bestearena -“gure eskolara bi etorkin etorri dira eta dena hankaz gora jarri digute”-, ez dakit, ez dakit, baietzean nago, sakoneko sentimendua oso antzekoa dela.

Beraz, ”xenofobia” terminoak beldurra ematen digu guztioi, baina nik behintzat, premisa hori neure baitarako eduki nahi dut; ez dakit beti beteko dudan, baina kolgatuen dagoen pertsonari ezin zaio gehien eskatu. Eta uste dut horrelako kontuetan askotan harri horretan erortzen garela.

5.- QUEBEC-EKO ESPERIENTZIATIK ONDORIO BATZUK.

Bukatzeko, Quebec-eko kontu bat edo beste esango dizuet. Batetik, historiaren hegitik hemen oso ezaguna ez den datu jakingarri bat: XVII. mendetik autoktonoak minorian daude han. Frantsesak iritsi zirenean Quebec-era, 1.600 buelta horretan, bertako autoktonoak han bizi ziren, baina lehendabiziko ”etorkinak” iritsi zirenean autoktonoak minoria izaten hasi ziren. Hau da, joandakoak gehiago ziren bertan bizi ziren guztiak baino. Euskal Herrian ez. Euskal Herrian, kanpoko jendea aspaldidanik etorri izan da, eta hemengoak ere irten egin behar izan dute ondo dakigunez, baina minoria ez ginen bihurtu lehen kolonizazioarekin. Quebec-en, hori ere badakizue, gutxiengo anglofonoak zanpatu egin du mendeetan gehiengo frankofonoa. Mende honen hasieran, duela ehun urte-edo, Montreal zen munduan bigarren hiria haurren hilkortasun-tasari zegokionez. Eta harrigarria da, ezta?: gaur egun zazpi handienen artean dago Kanada, eta mende hasieran Quebec-en hilkortasun tasarik handiena haur jaioberrien artean? Zergatik, ordea? Ospitale guztiak anglofonoenak zirelako, eta hiru urte bete arte ez zituztelako frankofonoen katolikoen seme-alabak hartzen. Beraz, esaten dudanean zanpatuta bizi izan direla, uste dut datu hori bakarrik ikusita pentsa dezakezuela zein nolako egoera bizi izan duten katoliko-frankofonoek paraje haietan. Eta zein nolakoa, delako autoktonoek, bertako herri primigenioek? Zein da “bertako” Ipar Amerika osoan?

Azkeneko 25 urteotan, Parti Quebecois eta Parti Liberal ari dira txandaka Quebeceko gobernuan. Eta jakingo duzuenez, independentziaren aldeko ei ziren erreferendumei birritan ezetz esan diete: 1980an eta 1995ean. 1995ean datuak honako hauek izan ziren: % 51k ezetz eta % 49k baietz. Polemika handia izan zen, gainera, etorkinen artean ea zeinek zeukan botoa emateko eskubidea eta zeinek ez. Izan ere, badakizue, etorkinak, lehenengo Montrealen egon daitezke urte batzuetan eta gero Vancouver-era pasa daitezke, baina, beharbada, hurrengo batean Montrealera itzuli. Zeini aitortu, beraz, botoa emateko eskubidea? Boto-eskubidea baiezkoaren aldekoek nahi baino gehiago zabaldu zuten; eta, bidenabar, ezezkoaren alde etorkin asko mobilizarazi zituzten. % 51-% 49 tarte estua zela-eta, zer esan handia eman zuen etorkinen botoen auziak.

Francofonoak vs. Alofonoak

Alofonotzat jotzen dituzte ez frantsesa eta ez ingelesa ez daukatenak lehen hizkuntza modura. Horiek dira alofonoak. Datu bat inportantea da, eta nire ustez, ea hemen ere antzeko zerbait lortzen dugun: jatorrizko hizkuntzen eutsi-indarra. Hau da, Italiatik hara joan direnak, edo Sri Lankatik, berezko hizkuntzari eutsi diotenak, indize hori altuen munduan Montrealen omen da. Eta arrazoi bat diote honako hau dela: Quebec-tarrek frantsesarekiko duten atxikimendua ikusi eta eurok ere beste hiri eta beste zonalde batzuetan baino, euren jatorrizko hizkuntzarekiko atxikimendu altuagoa izaten dutela. Nahiago nuke Euskal Herrian ere urte batzuk barru horra iritsiko bagina.

Baina, beno, dudarik ez, Ipar Ameriketan kosmogonia anglofonoa da jaun eta jabe. Beraz, sakoneko galdera da: zer irabazten dute etorkinek Quebec-zale bihurtuta? Zertarako arriskatu behar dute? Datuak hortxe daude: erreferendumetan alofono gehienak ezezkoaren aldeko dira. BAT aldizkariaren 40. zenbakian argitaratu nuen han egindako elkarrizketa bat, Jean Dorionekin, hango pertsona interesgarri batekin, eta hori esaten zuen: etorkinek ez dute ikusten zer hobe lezaketen Quebec independiente batean Kanada handiaren baitan baino. Beraz, etorritako asko eurak ere gerretatik eta halako istorietatik etorritakoak direnez, lasaitasuna maite dute. Ondorio gisa, beraz, Quebec-en bezala Euskal Herrian ere Espainiarekiko edo Frantziarekiko gatazkak erakarri ez ditu egingo berez etorkinak; normalean uxatu egingo ditu. Hori han konstante bat da, eta hemen ere ez behintzat harritu hala baldin bada.

Terminologia dela-eta, kultura-aniztasuna eta kulturartekotasuna maite dute anglofonoek. Frankofonoek, berriz, nahiago dute, convergence culturalle eta culture publique commune frantsesez egitea. Bai, eta hori munduan zehar ere halaxe da: multicultural eta intercultural izendapenek de facto handienak diren hizkuntza-kulturen aldeko terminoak bihurtzen dira, txikia(goa)k menpean hartzeko termino “homologatuak”. Badugu zer ikasia Quebecen: etorkinak inon baino hobeto onartuak izanda ere, inon baino gehiago garatu izanagatik “hiritartasun zibikoa” nahikoa lan daukate alofonoak bertakotzen.

Eta beste irakaspen bat ere bai, Quebec aldetik: “The medium is the message”, bidea dela mezua alegia, mezu ideologikoak botatzera mugatu ordez, egiten dutena da behartu frantsesez eskola daitezen, eta hori da pasatzen dieten mezua. Datu bat emango dizuet bakarrik, eta ia bukatzen ari gara, 1976an iritsi zen PQ lehen aldiz boterera, eta ordura arte, alofonoen % 20 bakarrik ziren frantsesez eskolatzen ari zirenak; eta % 80, zetozen tokitik zetozela, ingelesez eskolatzen zirenak. Jakinarazi nahi dizuet Quebec-en gaur egun, oraindik ere, % 60 frantses elebakarra dela. Beraz, elebidunak izan nahi dugu guztiok, baina Quebec-en errealitatea, Euskal Herrian ez bezala, % 60 frankofonorena da. Eta Montrealetik kanpora, % 60 baino bastante gehiago, frankofono hutsak dira. Beraz, han ere gaur egun ia alofono denak frantsesez ikasten ari dira, eta badirudi ume txikienen artean gehientsuenak direla frantsesez badakitenak eta ingelesez ez dakitenak. Hizkuntza politikaren ondorioz, lortu dute, 16 urtera arte frantsesez eskolatzea nahitaez. Badaukate batzuek salbuespen bat, baina orain ez gara sartuko horretan. Baina 16 urtetik aurrera, eurok erabaki ahal dutenean zein hizkuntzatan jarraitu ikasten, Quebec-eko hezkuntza-agintarien harridurarako, gehientsuenak, erdiak baino gehiago, joaten dira ingelesez ikastera. Beraz, honako galdera hau egiten dute: etxetik ez dakarte ingelesa, etxean ez diete ingelesa irakatsi, eskoletan frantsesez eskolatu dira eta ingelesa eduki dute bigarren hizkuntza modura, eta 16 urterekin zein nola ikasi dute ingelesa ikasketak hizkuntza horretan jarraitzeko beste. Orduan, esaten nuena, azkenean Quebec Quebec da, baina Ipar Amerika osoak eta hango mundu anglofonoak beste dimentsio bat dauka alofonoen bizitzan.

Euskal Herrirako markatzen nituen lehentasunak gogora ekarrita ( a) hiztun osoak; b) proiektu erakargarriak; eta c) behar besteko boterea), ondorioztatu ahal dugu Quebecen gu baino hobeto daudela, baina, horrenbestez, baita, orobat, ez dutela nahi beste lortzen alofonoen aldetik.

Hala, bada, ondorio nagusi gisa, honako hau: euskaldunok, besteetan gehiegi pentsatu gabe, geuk eta geurez zer egiteko gauza garen, horren arabera erakarriko ditugu edo uxatuko ditugu etorkinak. Europaz kanpoko etorkinena, izan ere, orain arte ikusi dugun pelikula baten hurrengo kapitulua da-eta. Beraz, eska diezaiegun, eskatzekotan epe baten barruan, beste batzuei eskatzen dieguna; eta eskain diezaiegun beste batzuei eskaintzen diegun beste, eta seguraski gehiago ere bai, batzuek bestela pentsatzen badute ere.

 

[1] Pierre Bourdieu: Razones prácticas. Sobre la teoría de la acción, Anagrama, 1997, 15.

 

[2] Anthony Giddens: Un mundo desbocado. Los efectos de la globalización en nuestras vidas, Taurus, 2000, 61-62.

[3] Miguel Beltrán: Globalización, in Antoni Ariño (zuz.) Diccionario de la solidaridad (I), Bancaixa_Generalitat Valenciana, 2003, 268-270.

[4] Will Kymlicka eta Wayne Norman: El retorno del ciudadano. Una revisión de la producción reciente en teoría de la ciudadanía, in La política. Revista de Estudios sobre el estado y la sociedad, 3, Paidós, 1997, 31.

[5] Hans-Peter Martin eta Harald Schumann: La trampa de la globalización. El ataque contra la democracia y el bienestar, Taurus, 1998, 18.

BAT aldizkaria: 
52. 2004ko iraila. Euskara eta etorkinak
Kokapen geografikoa: 
Euskal Herria
Egilea(k): 
Julen Arexolaleiba
Urtea: 
2004