Hizkuntzaren indarra identitate nazionalean. Mendebaldeko Europaren esperientzia

Nazionalismoaren aztertzaileak behin eta berriz saiatu dira aztertu duten errealitate historiko korapilotsua eta nahaspilatua dikotomia sinpleetara murrizten. Maiz, tipologiek hierarkia moral bat islatzen dute; hierarkia horren arabera nazionalismo mota bat onargarria da eta bestea (besteak) onartezina.

Lehenik eta behin, logikaren ikuspuntutik, etniko kategoria desegokia eta anbiguoa da. Desegokia da, bere erabilera modernoan, etnikoa ez baita oinordetza edo genetikaren adiera. Anbiguoa da, etiketa hori ezaugarri oso desberdinez ari delako. Arraza, jakina, ezaugarri genetikoa da. Leinua eta lurraldetasun lotura, erantsiak dira (leku jakin batean eta talde jakin batean jaiotzen zara, eta kitto) eta herentziaz jasotzen direla esan daiteke.

egungo modernitatearen baldintzetan, jendeak hiri girorantz jotzeko eta bertan bizitzeko joera duela. Industrializazioak ama hizkuntza konpartitzea eskatzen du (bai hizkuntza idatzia, baita ahozkoa ere)

oso zientzialari sozial gutxik defendatzen duela hizkuntza baldintza beharrezkoa eta nahikoa denik nazionalitatearentzat. Dena den, heuristikoki baliagarria izango litzateke honakoa esatea: hizkuntza dela nazio identitatearen gakoetako bat, edo agian bakarra.

Hizkuntza identitatearen adierazle garrantzitsua da; ama hizkuntzatzat dutenentzat premia psikologikoa da eta hori hala izanik, pentsamenduaren eta sentimenduaren bideratzaile naturala da. Berriz esan behar da oso zaila dela berezko hizkuntzaren kartzelatik ihes egitea. Gizarte askorentzat, hizkuntzaren arazoa arazo nazionala da

Hori bai, lurralde berean bi hizkuntza dauden kasu gehienetan, batek menperatzaile izatera jotzen du eta besteak menperatua izatera. Hizkuntza dominatzaileek, epe luzera, menpekoa ordezkatzeko joera izaten dute, batez ere menpeko hizkuntzak egoera politiko ahulean daudenean.

Ironia, argi dagoenez, unibertsaltzat hartzen diren zenbait hizkuntza –adibidez Frantzia eta Espainiako hizkuntza ofizialak– beraien herrialdeetako hizkuntza gutxituen baztertzaile izanik, ingelesaren aurrean hartzen duten politika protekzionista patetikoa ikustea da (batez ere frantsesaren kasuan).

Ingelesa estandarrak gaur egun Britainiar Uharteetan duen nagusitasuna ez da bazterketarik gabe lortu, hizkuntza zeltikoak (gaelikoa, irlandera eta galesera), eskoziera eta ingelesaren beste hainbat dialekto bazterrean utzita baizik.

Anglonormandoa arrisku bizi bilakatu zen, bai antzinako ingelesarentzat eta baita hizkuntza zeltikoentzat ere. Normandierak 20.000 hiztun baino gehiago ez izatea (1,5 milioi biztanle dituen eremu batean) ez zen oztopo izan normandoena hizkuntza ofizial bihur zedin gobernuko erakundeetan, gortean eta bizitza intelektualean.

Biblia ingelesez jarri zen aukeran eta latina erlijio arlotik at geratu zen. Tudor dinastiaren mandatupean –edo agian lehenago– ingelesa bilakatu zen identitate nazional ingeles jaio berriaren oinarri garrantzitsuenetako bat.

eskoziera jada ez da eskoziarren sentimenduetan ingelesarekin borroka dezakeen hizkuntza. Gehiengoak ez du ikusten eskoziarrentzat bakarrik izango den hizkuntzaren beharra, nahiz eta eskoziar identitate indartsua izan.

Liburu Urdin3 zoritxarrekoetan, Hezkuntza Kontseiluaren Komiteak prestatuak, galesera komunikatzeko behe mailako tresna gisa aurkeztu zen, gizartearen goi-klasea eta behekoa bereizten zituen hizkuntza gisa. Aurrerapen ekonomiko, sozial eta espirituala oztopatzen zuen hizkuntzatzat hartzen zen.

aginte lekuetan egon diren haiek, beti esan izan diete gales hiztunei beraien hizkuntza etxerako eta elizarako bakarrik dela baliagarria; ingelesaren moduko hizkuntza unibertsal baten aurrean, galeserak ez duela ez baliorik, ez etorkizunik.

Irlanderaren gainbeheraren arrazoiak asko dira. Nahiko garbi dago konkistatzaile ingelesek zapaldua eta gutxietsia izan dela mendeetan zehar. Eta horri gehitu behar zaio, nagusitasun ingelesa “indar ekonomikoaren eta ingeles hiztunen baikortasun kulturalaren» isla zela

Ives Personek esan zuen frantsesak “historiako kultura inperialistarik» amorratuenak zirela (Gordon 1978: 31). Izan ere, frantziar hizkuntzak hitz bera darabil, faute, akats morala eta gramatika akatsa adierazteko.

waloiek status quo-ari eutsi nahi zioten, eta flandesera frantsesaren azpiko hizkuntza probintzianotzat hartzen zuten; haien ustez, frantses hezkuntzaren eraginez laster desagertuko zen flandesera, baina usteak ustel gertatu ziren.

Suitza 26 kantoi dituen konfederazio bat dela eta kantoi bakoitza lurraldetasun linguistikoaren printzipioaren arabera antolatuta dagoela; kantoi bakoitza, edo kantoi zatia, linguistikoki homogeneoa da eta bere purutasun linguistikoa defendatzeko eskubidea du.

Herrialde zibiko puruenetan (Erresuma Batua eta Frantzian) gobernu politikek, hezkuntza sistemaren eta bestelako bitarteko batzuen bidez, hizkuntza (eta kultura) nazionala inposatzea zutela helburu, estatuko hiritarrak eta bertan bizitzen geratutako etorkinak menpean hartzeko.

Nazionalitate batean ba ote gurasoen hizkuntza baino gauza maiteagorik? Hizkuntzaren baitan sartzen da bere pentsamendu eremu guztia, tradizioa, historia, erlijioa eta bizitzaren funtsa, bihotz eta arima osoa. Herri bati bere hizkuntza ukatzea, betirako duen ondasun bakarra ukatzea da (...) Hizkuntzarekin batera sortzen da herriaren bihotza.

Herder, J. (1772)

Über den Ursprung der Sprache

Sarrera

Antropologia sozialak eta zientzia sozialek aurrerapen teorikorik ez egiteko arrazoietako bat eztabaida bizantinoetan korapilatu ohi direla da; gainera, eztabaida horietan norberaren interesak izaten dira joko-arau nagusia. Hori bereziki nabarmena da nazionalismoari buruzko azterketetan. Gure diziplinak giro istilutsu eta antzu horietan murgilduta baldin badaude, orduan garrantzitsua da horrelako egoera zergatik sortzen den galdetzea. Hainbat arrazoi behin eta berriro agertzen dira, eta beraz, aurreikusteko modukoak ditugu.

Hasteko, amarru ezaguna da jada nazionalismoei buruzko eztabaidetan balore juzkuak etengabe eta bidegabe sartzea. Askok ez dute hori onartu nahi, jakina, baina beste batzuk bai, eta gainera inongo zalantzarik eta lotsarik gabe onartzen dute. Jende askok onartzen du ezinezkoa dela nazionalismoaren mina-zelaian modu bateko edo besteko aurreiritzirik gabe sartzea. Ustezko kosmopolitek besteen aurreiritziak erraz ikusten dituzte, baina nekez beraienak.

Beste maila batean, eragin handia eta etengabea duen faktore bat kontzeptualizazio eskasia da. Txarra da erabiltzen diren kontzeptuak diluituegiak izatea, baina askoz okerragoa da termino bakoitzarentzat adiera bakar bat dagoela pentsatzea. Esate baterako, nazio kontzeptua horren adibide egokia dugu. Tipologia askok kontzepzio eskasa dute eta, beraz, anbiguoak eta manipulaerrazak dira, esate baterako hemen aztertuko dugun kasu aski ezaguna, hots, nazionalismo zibiko eta etnikoaren arteko desberdintasunarena.

Azkenik, teorizatzeko tenorea iristen denean, antropologoek eta historialariek gai hori saihestera edo azterketa enpiriko bakar batean oinarritzera jotzen dute. Soziologoak arduragabeagoak izan ohi dira gertakariekin; izan ere, azterketa arin eta orokorrak egiten dituzte, azaleko datuen gainean, eta nahiko lan badute hori baino urrunago iristeko.

Eremua argitzen: Nazionalismo zibikoa eta nazionalismo etnikoa

Nazionalismoaren aztertzaileak behin eta berriz saiatu dira aztertu duten errealitate historiko korapilotsua eta nahaspilatua dikotomia sinpleetara murrizten. Maiz, tipologiek hierarkia moral bat islatzen dute; hierarkia horren arabera nazionalismo mota bat onargarria da eta bestea (besteak) onartezina. Friedrich Meineckek (eta Hans Kohn-ek) bereizketa bat egin zuen nazionalismo politiko eta nazionalismo kulturalaren artean: lehendabizikoa helburu arrazional gisa ulertzen zuen; bigarrena, berriz, helburu mistiko gisa. Bereizketa klasiko horren ondoren errealitatea horrela irudikatzeko hainbat ahalegin egin dira.

90eko hamarkadan dikotomiarik ezagunena nazionalismo zibikoa eta nazionalismo etnikoa bereizten dituena da. Liah Greenfeld-ek (1992) egin zuena, adibidez, formulazio klasikoa da. Egile honek nazionalismo zibikoa hiritarrekin uztartzen du eta, beraz, ikuspegi zabaleko nazionalismotzat hartzen du. Alta, nazionalismo etnikoa ondorengo printzipio honetan oinarrituko litzateke: taldeko kide izateko zenbait ezaugarri jakin izan behar dira. Berak dioen bezala: “ezaugarri genetikoak dira». Nazionalismo etnikoa zehaztasun handiagoz definitzera iristean, Greenfeldek “taldearen ezaugarri nagusitzat eta hereditariotzat» honako hauek jotzen ditu: “hizkuntza, ohiturak, lurraldetasuna eta gorputz itxura» (1992: 12). Michael Ignatieffen (1994) moduko autore ezagunago baten arabera, berriz, ikusiko dugu nazionalismo zibikoa honela definitzen duela: “nazioaren kredo politikoa bere egiten duten guztiek osatu beharko lukete nazioa –arraza, kolorea, kredoa, generoa, hizkuntza edo etnia edozein izanik ere–» (1994: 3). Nazionalismo etnikoari dagokionez, berriz, nazioaren batasuna oinarri hauen gainean ezartzen da: “lehenagotik dauden hizkuntza, erlijioa, ohiturak eta tradizioaren moduko ezaugarrien gainean» (ibid: 4). Ignatieffen ustez, nazionalismo zibikoak lotura estua du aukera egitearekin, arrazionalitatearekin eta errealismoarekin. Nazionalismo etnikoak, aldiz, afektu emozionalak biltzen ditu, oinordekotzan hartuak eta soziologikoki irrazionalak beti ere.

Dena den, dikotomia horiek guztiak idealizatze tipikoak direla onartuta ere, autore askok honako ondorioa ateratzen dute: hainbat herrialdetan (Erresuma Batua, Frantzia eta EEBBetan, adibidez) nazionalismo zibikoa dela nagusi, naziotasuna hiritartasun komunaren arabera definitzen baita.

Aldiz, Alemania eta Ekialdeko Europako zatirik handiena, nazionalismo etnikoaren ereduan sartzen dituzte. Nahiko harrigarria da aztertzaile gehienek nazionalismo etnikoa eta zibikoaren arteko dikotomia hori inolako kritikarik gabe onartu izana, hutsune logiko eta enpiriko handiak izanik ere.

Lehenik eta behin, logikaren ikuspuntutik, etniko kategoria desegokia eta anbiguoa da. Desegokia da, bere erabilera modernoan, etnikoa ez baita oinordetza edo genetikaren adiera. Anbiguoa da, etiketa hori ezaugarri oso desberdinez ari delako. Arraza, jakina, ezaugarri genetikoa da. Leinua eta lurraldetasun lotura, erantsiak dira (leku jakin batean eta talde jakin batean jaiotzen zara, eta kitto) eta herentziaz jasotzen direla esan daiteke. Bestetik, hizkuntza, erlijioa, ohiturak, etab. kulturalak dira eta eskuratu egin daitezke (lehenengo belaunaldiko etorkinek ez hain erraz, baina bigarrenekoek naturaltasunez eskuratzen dituzte, bertakoek bezala).

Ikuspuntu enpirikotik, berriz, nazionalismo zibikoaren paradigma gisa aurkezten diren herrialdeek maiz hausten dituzte joko-arau horiek. Adibidez, nazionalismo zibiko klasikoetan azal zurikoak ez direnen integrazioa izugarri geldoa eta gatazkatsua izan da.

Baina hizkuntzaren kasuan (eta kulturarenean, oro har) ikusten da argi eta garbi nazio zibikoak oso urrun geratzen direla beren propagandagileek esan dutenetik. Erresuma Batua, Frantzia eta EEBBetako politikei buruz egindako azterketa konparatibo batean garbi ikusten da ustezko nazio zibil horiek politika elebakarrak bultzatu dituztela beraien historia guztian zehar, (bai Frantziaren kasuan bezala argi eta garbi zibikoak izan direnean, eta baita gorabeherak izan dituztenen kasuan ere, esate baterako Britainia Handia eta EEBBen kasuan). Beti ere, hezkuntza sistema izan da helburu elebakar hori lortzeko baliabide nagusia (ikus II. zatia).

Hizkuntza eta identitate nazionala

Adostasun orokor bat badago adituen artean, identitate nazionalean eta nazionalismoan hizkuntzak duen garrantziari dagokionez. Zentzu honetan, ez du axola primordialistak, eboluzionistak edo modernistak diren. Baina modernistek hizkuntza tresna gisa ikusten duten bitartean, primordialistek ikuspegi emozionaletik ikusten dute; eta eboluzionistek, jakina, bi mundu horietako bakoitzaren alderik onena nahi dute.

Ernst Gellner-ek esana da, egungo modernitatearen baldintzetan, jendeak hiri girorantz jotzeko eta bertan bizitzeko joera duela. Industrializazioak ama hizkuntza konpartitzea eskatzen du (bai hizkuntza idatzia, baita ahozkoa ere); bestetik, etniaren araberako lan banaketa bateraezina da gaur egungo ideia politiko liberal-demokratikoekin. Honelako egoeratan, estatuak nagusi den hizkuntza estandarizatuan bultzatzen du alfabetatze unibertsala. Nazionalismoak, bestetik, talde politikoa eta talde kulturalaren (etnikoaren) arteko homogeneotasuna behar du. Modernitatearen lema honakoa da: estatu bat, kultura bat. Beraz, menpeko kultur taldeek bi aukera dituzte: edo nagusi den kultura (eta hizkuntza) bereganatzen dute edo beraien kultura (eta hizkuntza) menperatua kultura nagusi bihurtzen saiatzen dira sezesioaren bidez; autonomia, azkenik, erdibideko aukera bat da.

Bitxia da Gellner-ek (1983; 1997) ez aipatzea hizkuntzak identitate nazionalean duen funtzio emozionala, eta komunikatzeko bide gisa bakarrik ikustea. Eta are harrigarriagoa da ikustea ez Benedict Andersonek (1983) ez eta Eric Hobsbawnek (1990) ere, hizkuntzari buruzko aipamen luzea egin arren, ez ematea garrantzi handiagoa nazionalismoaren dimentsio emozionalari; nahiz eta Andersonek (1993), harrezkero azpimarratu izan duen Gellneren funtzionalismo estua adierazpen kulturalaren sentimenduzko uretan barneratzeaz baliatu daitekeela, linguistika barne.

Hizkuntzak atxikipen bide nagusitzat hartzeak historia luzea du zientzia sozialetan. Baina beharbada, Edward Shils (1957), Clifford Geertz (1963) eta Harold Isaacsek (1975) egindako lanek eragingo zuten egun primordialismoa eztabaida garaikidean sartu izana.

Ez da nire asmoa hurbilketa horietako edozeinen egokitasunari buruz eztabaida piztea. Baina erabat ziur nago, herri batek hizkuntza jakin bati dion loturari erantzun nahi zaionean, azalpen erabat instrumentalak ez direla nahikoa eta egin beharko litzaiokeela aipamen bat herri horrek bere hizkuntzarekiko duen lotura emozionalari.

Hurrengo orrialdetan eztabaidatuak diren hiru ideia aztertzen saiatuko naiz: 1. Nazioak talde linguistikoak direla. 2. Hizkuntza ez dela esperientziak adierazteko bitarteko soila; aitzitik, esperientzia horiek eratu ere egiten dituela baizik. 3. Pertsonek hizkuntza bakarrarekiko izan ditzaketela lotura emozionalak (ama hizkuntzarekiko, alegia).

Nazioak talde linguistikoak dira

Baieztapen honetatik ondorioztatzen da talde linguistiko adina nazio erreal edo potentzial daudela. Proposamen hori ondorengo arrazoietako batengatik baztertzen da maiz: lehenengoa eta nagusia, hainbat nazio desberdinek hizkuntza bera konpartitzen dutela esaten digute eta hori zalantzatik kanpo dagoen gertakaria dela, egitate objektiboa. Mendebaldeko Europan, adibidez, Irlandak eta Erresuma Batuak ingelesa konpartitzen dute eta Alemaniak eta Austriak, berriz, alemana. Bigarrena, nazio batek hizkuntza bat baino gehiago izan dezakeela, esate baterako Suitzak. Hirugarrena, eremu politiko-praktikoan, hizkuntza adinako nazio burujabez osatutako mundua erabat gobernaezina izango litzatekeela (Gellner dixit).

Argumentu hauetako bakoitza aztertzen hasi baino lehen, komeni da esatea oso zientzialari sozial gutxik defendatzen duela hizkuntza baldintza beharrezkoa eta nahikoa denik nazionalitatearentzat. Dena den, heuristikoki baliagarria izango litzateke honakoa esatea: hizkuntza dela nazio identitatearen gakoetako bat, edo agian bakarra. Eginbeharra, beraz, kasu negatiboei erantzutea izango litzateke, hau da, Sherlock Holmensen modura esanda: zergatik ez zuen zaunka egin zakurrak?

a) Nazio askok hizkuntza bera konpartitzen dute

Hori egitate ukaezintzat aurkezten zaigu. Bi zehaztapen egin behar dira, hala ere. Alde batetik, benetan egia al da kasu guztietan? Bestetik, hori bada kasua, egoera zehatz desberdinei erantzun ahal izango al diegu?

Agian argitu egin beharko litzateke marko teoriko batean ari naizela lanean, eta marko horrek bere egiten duela XIX. mendearen hasieratik nazionalismoa (politika eta kultura homogeneoak izan behar dutela dioen printzipio gisa ulertua) oso ideia-indar indartsua bilakatu zela: estatuek nazio (kulturalak) izan nahi duten bitartean, nazioak (kulturalak) estatu izaten saiatzen dira. Eztabaidaezina da XIX. mendeko mendebaldeko Europako ideologo nazionalistentzat hizkuntzak lehentasunezko tokia zeukala. Ideala nazio bakoitzak hizkuntza bereizgarri bat edukitzea bazen, errealitateek burugogorragoak zirela erakutsi zuten.

Zenbait kasutan, Irlandan eta Eskozian adibidez, ordezkapen linguistikoa itzuli ezina gertatu da. Norabidea aldatzeko ahaleginak egin izan direnean, ingelesa ia erabateko nagusitasun egoeran egon izan da. Ez irlanderak Irlandan eta ez eskozierak edo gaelikoak Eskozian ez dute lortu ideologo nazionalistek desio zuten lekua.

Dena den, xaloa izango litzateke baieztatzea ez ingeles eskoziarra eta ez ingeles irlandarra ez direla bereizgarriak. Gainera, oraindik gutxiengo batek hitz egiten badu ere, ez litzateke gutxietsi behar irlanderak, edo gaelikoak eta eskozierak identitate nazional irlandarrarentzat eta eskoziarrarentzat hurrenez hurren duten balio sinbolikoa. Beste kasu batzuek berriz, realpolitikak banandutako eta bi edo estatu gehiago osatzen bukatu duten nazio linguistiko-kultural delakoetara eramaten gaituzte. Austria eta Alemania horren adibide onak dira. Holandarrek eta flandriarrek ere hizkuntza berbera dute, nahiz eta duela hirurehun urte baino gehiagotik politikoki bananduta egon. Nazio bakar bat osatzen al dute? Agian. Baina estatu bakar bat izateko borondaterik ez dago, edo bestela, baldin badago, nazioarteko ordenak ezinezkoa egiten die.

Urrutirago begiratuz gero, askotan gertatzen da, kolonia transozeanikoek independentzia lortu bai, baina metropoliaren hizkuntza mantentzea. Kasu horietan, distantzia geografikoa faktore klabea da hizkuntzaren rol gatazkatsua gutxitzeko.

b) Nazio batek hizkuntza bat baino gehiago izan dezake.

Suitza benetako nazioaren kasu paradigmatiko modura aurkezten zaigu sarritan, gatazkarik gabea, kultura eta hizkuntza ugarien gainean eraikia. Bi zehaztapen bakarrik. Onartua dago Suitza kasu berezia dela eta bi arrazoi hauengatik funtzionatzen duela: oso kantonalizatuta dagoelako eta estatua benetan hizkuntzanitza delako. Bigarrenez: Zein zentzutan esan dezakegu Suitzak nazio gisa funtzionatzen duela?

c) Hizkuntz komunitate adina estatu duen mundu bat gobernaezina izango litzateke. Hizkuntza bakoitzak atzean armada gerrazale bat baldin badu bakarrik izango da hori horrela. Bestalde, egungoaren moduko mundu batean, hizkuntzaren gatazka linguistikoa eta biolentzia oso zabalduta daude. Agian autonomia linguistikoan oinarritutako mundu bat gobernagarriagoa litzateke.

Hizkuntzak eragin zuzena du esperientzian, hura eratu egiten baitu

Horren inguruan Herder-Sapir-Whorf-en hipotesia aipa genezake. Hizkuntza bakoitzak Weltanschauung bat osatzen du. Herri bati bere hizkuntza ukatzea bere espiritua bahitzea da; aldi berean, munduari egituraketa kultural ordezkaezin eta errepikaezin bat ukatzea da. Zientzialari askok botatzen dute atzera proposamen hori, erromantiko-nazionalista izatea leporatuz.

Hizkuntza identitatearen adierazle garrantzitsua da; ama hizkuntzatzat dutenentzat premia psikologikoa da eta hori hala izanik, pentsamenduaren eta sentimenduaren bideratzaile naturala da. Berriz esan behar da oso zaila dela berezko hizkuntzaren kartzelatik ihes egitea. Gizarte askorentzat, hizkuntzaren arazoa arazo nazionala da baita ere. Garbi dago hizkuntza sarritan muga etniko funtsezkoa eta identitate nazionalaren elementu definitzailea dela. Diferentzia bat adierazteko modua ere bada; eta hori, nazio menperatzaileei zein menpekoei aplikatu dakieke. Berezko hizkuntzaren galera identitate nazionalaren galeratzat hartzen da.

Egoera hori nabarmenagoa da, noski, egitate nazionalaren beste ikur diakritiko batzuk ahulak direnean edo besterik gabe, ez daudenean (Khleif 1980). Joshua Fishmanek (1972) ahozko literaturak edo literatura idatziak maiz nazio baten handitasuna irudikatzen dutela azpimarratu du. Kontakizunek edo testu idatziek, itzuli ezin diren emozio eta esperientziak ukitzen dituzte.Gainera, berezko literatura da herriari hizkuntza eta nazionalitatearen arteko lotura egitea ahalbidetzen diona.

Gizabanakoek hizkuntza bakar batekin baino ezin dute izan lotura emozionala (bere ama hizkuntzarekin)

Esan beharrik ez dago gizabanakoek beste hizkuntza batzuk ere jakin ditzaketela, baina proposamenak esaten du horiekin izango duen harremana instrumentala besterik ez dela izango. Elebitasun indibidualaz edo hiztun anitzaz hitz egiten dugunean, jakintzat ematen da ama hizkuntza BAKAR bat baino ez dagoela, George Steinerrek (1997:78) esaten duena onartu ezean; izan ere, orduan ama hizkuntzak hiru izan baitaitezke. Baina serioago, benetako elebitasunari buruz bi gauza esango nituzke: a) posible al da?, eta b) desiragarria al da?

a) Posible al da elebidun izatea?

J.A. Laponce (1987) eta beste autore batzuek ama hizkuntzen izaera emozional eta intuitiboa eta eskolan ikasitako hizkuntzen izaera instrumental eta arrazionalaren arteko desberdintasuna azpimarratzen dute. Ama hizkuntzak onarpenerako hizkuntzak dira (eta, beraz, baztertzaileak), eta eskolako hizkuntzak, berriz komunikatzeko hizkuntzak dira (integratzaileak).

Gauza bat da hizkuntza bat baino gehiago hitz egitea eta beste bat, oso desberdina, benetan elebiduna edo hirueleduna izatea. Elebitasun perfektua lortzea zaila da, zeren eta bi hizkuntzek oso gutxitan dute “funtzio sozial guztien gaineko komunikatzeko ahalmen berbera» (Laponce 1987: 33). Elebitasun perfektua lortzeko, adierazteko ahalmena, sormenerako dohaina eta adimenaren azkartasunak berdinak izan behar dute bi hizkuntzetan.

Hori bai, lurralde berean bi hizkuntza dauden kasu gehienetan, batek menperatzaile izatera jotzen du eta besteak menperatua izatera. Hizkuntza dominatzaileek, epe luzera, menpekoa ordezkatzeko joera izaten dute, batez ere menpeko hizkuntzak egoera politiko ahulean daudenean.

Arinkeria litzateke honakoa esatea: hizkuntza menperatzaileek beti askatasuna eta berdintasuna predikatzen dutela, eta menpekoek, aldiz, mugez, segurtasunez, esklusibitateez eta pribilegioez hitz egiten dutela (Laponce 1987:41). Orokorrean, hizkuntza unibertsal menperatzaileek pentsatzen dute hizkuntza gutxituak ez direla bakarrik arbuiagarriak, baizik eta aurrerabidearen aurka ere badoazela. Ironia, argi dagoenez, unibertsaltzat hartzen diren zenbait hizkuntza –adibidez Frantzia eta Espainiako hizkuntza ofizialak– beraien herrialdeetako hizkuntza gutxituen baztertzaile izanik, ingelesaren aurrean hartzen duten politika protekzionista patetikoa ikustea da (batez ere frantsesaren kasuan).

b) Desiragarria al da elebidun izatea?

Errepikatu behar da kontua ez dela elebakartasuna elebitasunaren aurka planteatzea. Ondo jakina da elebitasun komun bat dagoela –atzerritarrekin komunikatzeko beharrezkoa delako baino ez bada ere, eta gizakiak etengabe lekualdatzen ari direlako–. Lurralde berean bi hizkuntza egotea baketsua edo gatazkatsua izan daiteke; gatazkatsua baldin eta bi hizkuntzek funtzio sozial berdinak hartzen badituzte eta testuinguru berberean erabiltzen badira. Egoera hori ezegonkorra da; elebakartasunera jotzen du beti, bi hizkuntzen arteko nahasketa den hizkuntza berria sortuz edo, bestela, hizkuntzarik ahulenaren bazterketaren bidez.

Elebitasunari dagokionez, interesgarria litzateke neuropsikologiari begiratzea. Laponcek (1985) egindako zenbait azterketa berrik adierazten dute elebitasuna ez eraginkorra eta antinaturala dela; neketsua ere bada, interferentziak sortzen ditu eta zenbait kasutan pertsona bere kulturarekiko alienatzen du eta bere pentsatzeko eta arrazoitzeko ohiko moduarekiko (Laponce 1985: 161).

Jendeak talde linguistiko homogeneoak osatzera jotzea, kostu komunikatzailea gutxitzeko modu gisa uler daiteke eta aldi berean, komunikazio eraginkortasuna handitzeko.

Zenbait esperimentu japoniarrek iradokitzen dute –agian modu polemikoagoan– garunaren eskuin hemisferioaren parte-hartze handiago batek erakusten duela hizkuntz aldaketa batek nortasun aldaketa eragin dezakeela, eta ez bakarrik hizkuntzen eduki kultural desberdinengatik; baita hizkuntza desberdinak prozesatzeko neurona sare desberdinak behar direlako ere.

II. ATALA

Aztertutako kasuak

II. zatiaren helburu nagusia nazionalismo zibilaren paradigma gisa agertzen diren Mendebaldeko Europako bi herrialderen eboluzio linguistikoa eta politika estatalaren zenbait xehetasun aztertzea izango da: Frantzia eta Erresuma Batua. Mendebaldeko Europako eta Ipar Amerikako beste herrialde batzuetako hizkuntzaren inguruko esperientziak ere aipatuko dira (Hagege 1992; Baggioni 1997).

Frantzia eta Ingalaterrako kasuetan, hizkuntza eta identitate nazionalaren arteko lotura historikoa egon izan da denbora luzean, eta horregatik eman dezake beraien hizkuntzak aurrera ateratzeko neurriak ez zirela kontzienteki hartu. Egia da, oro har, hizkuntza eta nazio identitatearen arteko elkarketa luzea eta ez-planifikatua izan zela, nahiz eta historiaren zenbait unetan neurri babesgarriak hartu ziren. Modernitatean neurri hauek nabarmenagoak eta orokorragoak izan dira. Azken emaitza mugimendu nazionalistek, denbora laburragoan eta planifikazio zehatzago baten bidez, hizkuntza eta nazio identitatearen arteko lotura sortuz lortzen zuten bera da.

Egia da, Frantzia eta Ingalaterrako kasuetan, kontzientzia nazionalaren jatorria ez zela hizkuntza izan, baina hizkuntza tresna garrantzitsua izan zen kontzientzia nazionala gero eta lurralde gehiagotan eta gizarte maila desberdinetan zabaltzeko. Are gehiago, horrek ekarriko zuen, XVI. mendetik hona bederen, bi nazio horien hizkuntza eta literaturarekiko harrotasun bat, identitate nazionalari eta nazioaren ospe eta distirari estuki lotua.

(Seton-Watson 1981: 95-96)

Ingelesa Erresuma Batuan Gai orokorrak

Edozein pertsona ikasirentzat begi bistakoa izan behar litzateke Ingalaterra eta Erresuma Batua entitate desberdinak direla, eta benetan ingelesa ez dela Erresuma Batuetako jatorrizko hizkuntza bakarra.

Ingelesek denbora luzea behar izan zuten Britainiar Uharteak menperatzeko, Braudelen longue durée delakoa bezala. Normandoen garaia baino lehen hasi ziren, gorabehera ugariz, eta batzuetan oharkabean, mendeetan zehar.

Horretxegatik, horrelako denbora tarte luzeetan gertatzen direlako eboluzio hauek, pentsa daiteke ingelesaren azken menperatzea naturala dela, ez inposatua.

Kontua da, hala ere, jada Erdi Aroan, baina batez ere Tudor-en garaian, etorkizuneko zabalkunderako oinarriak ezartzen zituzten neurri zehatzak hartu zirela. Ingelesa estandarrak gaur egun Britainiar Uharteetan duen nagusitasuna ez da bazterketarik gabe lortu, hizkuntza zeltikoak (gaelikoa, irlandera eta galesera), eskoziera eta ingelesaren beste hainbat dialekto bazterrean utzita baizik. Hechteren barne kolonialismoari buruzko eredua batez ere menperatze linguistikoa ulertzeko orduan aplika daiteke. Estatu ingelesa Gales eta Irlandara zabaltzea, eta lurralde hauek monarkia ingelesaren zati izateak, ingelesak maila desberdinetan gero eta presentzia handiagoa izatea eragin zuen (militarrean, zerbitzu zibiletan, judizialean, hezkuntzan, etab.)

Ingelesa lingua franca, entzute eta ospe handiko hizkuntza eta aurrerapen ekonomikoaren hizkuntza bihurtzea botere ingelesaren presentziaren ondorio izan zen. Eskozia eta Ingalaterrako koroien batasunak, eta mende bat geroago bi parlamentuek bat egiteak, eskozieraren heriotza iragarri zuen. Eskoziera anglosaxoiaren adar bat da eta Eskoziaren hego-ekialdean mende askotan zehar hitz egin ondoren, bere ospea eta izena galdu zuen Eskoziak independentzia galtzean. Lehenengo arrazoia izan zen Eskoziako erregeek, Ingalaterrako errege ere izan ziren berberak, Londres Edinburgo baino nahiago izan zutela, eskoziera babesteari eta lantzeari utziz. Beste era batera gertatu izan balitz, ingelesak eta eskozierak segur aski garai berrietan ere bizi iraungo zuten, hizkuntza bizi eta bereizgarri moduan, gaztelerak eta portugalerak edo danierak eta suedierak egin duten bezalaxe (Seton-Watson 1981:96). Erresuma Batuan Derrigorrezko Lehen Hezkuntza ezarri zenean (1870eko hamarkadan), ingelesez egin zen, jakina.

Ingelesaren antzinako historia Ingalaterran

(Trudgill 1984; Wardhaugh 1987; Grillo 1989; Crowley 1996)

Ezagutzen diren Britainiar Uharteetako lehenengo biztanleek hizkuntza zeltak hitz egiten zituzten. Jatorrizko lehenengo biztanleria honetatik funtsezko bi talde linguistikok iraun zuten bizirik: hizkuntza gaelikoak (irlandera, Eskoziako gaelikoa eta manxera) eta britainiar hizkuntzak (galesera, kornuallesera eta bretoia); erromatarren menderakuntzak ez zuen arrakastarik izan irlen hizkuntzen mapari dagokionez. III. mendetik V.era hainbat inbaditzaile anglosaxoi ezarri ziren Bretainian eta haiek iristearekin bat egoera linguistikoa errotik aldatu zen. VI. mendearen inguruan kornuallesera eta galesera banandu egin ziren eta mende bat geroago galestarrak Eskoziako zeltengandik bananduak izan ziren. Mende horren bukaeran, anglosaxoiek Britainiar irlak kontrolatzen zituzten, Irlanda, Eskozia Garaia, Gales, Kornualla eta Man-eko uhartea izan ezik. Beste hizkuntza batek ere bere presentzia sentiarazi zuen: latinak. Kristautasunarekin iritsi zen eta mende asko iraun zituen erlijioaren eta jakinduriaren hizkuntza gisara.

Nahiz eta inbasio eta barneratze nordikoak (batez ere bikingoenak) birrintzaileak izan eta Britainiar uharteetako herritarrak beldur eta izuaren menpe izan, hizkuntzari dagokionez eraginak mugatuak izan ziren. X. mende inguruan antzinako ingelesa estatu ingeles indartsu eta zentralizatu baten hizkuntza izatera iritsi zen. Egoera hori 1066ko inbasio normandiarrarekin aldatu zen. Anglonormandoa arrisku bizi bilakatu zen, bai antzinako ingelesarentzat eta baita hizkuntza zeltikoentzat ere. Normandierak 20.000 hiztun baino gehiago ez izatea (1,5 milioi biztanle dituen eremu batean) ez zen oztopo izan normandoena hizkuntza ofizial bihur zedin gobernuko erakundeetan, gortean eta bizitza intelektualean.

Dena den, XIII. mendean ingelesak bere bizitasuna erakutsi zuen eta ofizialki erabiltzen zen jada parlamentuan eta dokumentazioan. Eduard I ingelesa hitz egin zuen lehen erregea izan zen. Beste faktore batzuk, XIV. mendeko izurri beltza edo frantziarren aurkako gudak kasu, frantsesera galarazten lagundu zuten. XIV. mendearen bukaera aldera ingelesa Ingalaterrako hizkuntza moduan sendotuta zegoen.

Ingelesak frantsesa ordezkatu ondoren sistema parlamentario eta legedian, hizkuntza honen hazkuntzak eta sendotzeak gora egin zuten. Ondorengo etapa batean, Enrike VIII.ak Erromarekin hautsi zuenean eta inprenta agertu zenean, Biblia ingelesez jarri zen aukeran eta latina erlijio arlotik at geratu zen. Tudor dinastiaren mandatupean –edo agian lehenago– ingelesa bilakatu zen identitate nazional ingeles jaio berriaren oinarri garrantzitsuenetako bat. Irlatartasuna eta ingeles nazionalismoaren indarra izan ziren ingelesen etengabeko monoglosia ekarri zuten faktoreen eragile.

Eskoziako hizkuntzen patua

(Price 1984; Wardhaugh 1987; Grillo 1989)

Behin baino gehiagotan esan ohi da Eskoziako gaelikoa XI. menderako jada kondenatua zegoela, anglosaxoia gortean sartu zenean eta lur beheretan zabaltzen hasi zenean. Elite ekonomikoek, politikoek eta erlijiosoek anglosaxoia estu hartu izana izango da gaelikoaren amaieraren hasiera lur beheretan. Hasieran, gorteko aristokratek eta hirietako burgesek bakarrik baztertzen zuten gaelikoa; XVI. mendera bidean lur beherak osotara anglosaxoiak izatera igaro ziren.

Lur beheretako botereek Eskozia Garaia ere menperatzen zuten eta Ionako Estatutuak (1609) eta Erresumako Eskoziar Kontseiluko Akta (1616) ezarri zituzten. Testu legegile horiek ingelesezko hezkuntza ezarri zuten. Aldi berean gaelikoa abolitu beharreko hizkuntza barbaroa eta zibilizatu gabea zela berretsi zuten (Price 1984: 53).

Antzeko neurriek jarraitu zuten mende berean zehar. Eskoziako Elizak, hizkuntza gaelikoa Aita Santuaren jarraitzaile tematientzat babesleku zelako susmoan, bere iraupenaren aurka joko du. Dena den, ez dute gaelikoz predikatzea beste erremediorik, Eskozia Garaiko biztanleek ulertzen zuten hizkuntza bakarra baitzen berau.

Eskozia Garaiko erlijioak gogorrago jarri ziren gaelikoaren aurka eta bere desagerpenerako konpromisoa hartu zuten. Adibidez, XVIII. mendean Kristau Ezagutzaren Zabalkunderako Eskoziar Elkarteak Eskozia Garaian ezarritako eskolek ingelesez bakarrik predikatzen zuten; gaelikoz hitz egiten harrapatzen zituzten ikasleei zigor umiliagarriak ezartzen zitzaizkien. 1745. urteko matxinadaren ondoren, erresistentzia gaelikoaren bizkar-hezurra betirako suntsitu zuten. 1780 eta 1850. urteen bitartean, berriz, Clearances 1 delakoak egin zirenean, Eskozia Garaiko geografia linguistikoa aldatu eta gaelikoa ipar-mendebaldera eta irletara baztertu zuten (Price 1984: 54).

XIX. mendearen bukaeran eta XX.enean zehar gaelikoak gainbeheran jarraitu zuen etengabe. 1872ko Hezkuntza Legeak ez zuen aurreikusten gaelikoa Lehen Hezkuntzan sartzea. Gaur egun, eskoletan gaelikoa nola edo hala irakasten da, baina sinbolikotzat har daiteke, ez baita eraginkorra. 80.000 hiztun –eta denak elebidunak– izanik, gaelikoak oso prestigio gutxi du eta komunikabideetan duen presentzia izugarri urria da. Arlo ofizialean ez da batere erabiltzen. Gainera, egungo gaelikoaren hiztunek ez diete seme alabei beraien hizkuntza irakatsi nahi, ez zaielako erabilgarria iruditzen, ez emozioak azaltzeko ezta komunikatzeko ere (Wardhaugh 1987: 88-89).

Balizko Eskozia burujabe batean ere gaelikoak ez luke edukiko hizkuntza bizia izateko abagunerik. Status sinbolikoa izan lezake, irlanderak Irlandako Errepublikan bezala, eskoziar nazioaren jatorriaren memoria historikoari lotua. Baina jakina da identitate hori gehiago sumatzen dela beste marko batzuetan, hala nola zuzenbide eskoziarraren berezitasunean, erlijioan, historian...

Eskozian hitz egiten den beste hizkuntza bat eskoziera edo lallansa da. Eskoziako erresuma burujabearen gortean sortu zen, XI. mendean; anglosaxoiaren dialekto bat izatetik pixkana-pixkana lur beheretako lurralde osoan zehar zabaldutako hizkuntza izatera igaro zen. Eskozierak hizkuntza literarioa izatea lortu zuen, eta XV eta XVI. mendeetan zehar benetako hizkuntza nazionala izango zen.

XVI. mende inguruan, ordea, ingelesa eskozieraren lekua hartzen hasi zen. 1579. urtean jada, maila sozio-ekonomiko jakin bateko eskoziar familiak, behartuta zeuden ingelesezko Biblia bat edukitzera. 1603ko Koroien Batasunarekin, Eskoziak Ingalaterrarekiko zuen mendekotasuna areagotu egin zen. Eskozieraren gainetik, ingelesez alfabetatzea ohitura bilakatu zen. Horretarako nahikoa da ikustea nola Biblia zein Otoitzerako Liburu Komuna2 askoz ere zabalduagoa zeuden ingelesez eskozieraz baino.

Parlamentuen Batasunaren ondoren, Eskoziako noblezia eta jende intelektualak ingelesagoak bihurtu ziren, Londresetik egiten zen presio zentralistaren ondorioz. Eskola sistema ere ingelesez hasiko da eskolak ematen. Luzera, konprometitutako poeta eta idazle batzuek eutsi bazioten ere, eskoziera baztertua izan zen, eta ingelesaren dialekto txiki modura ikusten zen.

Egungo egoerari dagokionez, eskoziera jada ez da eskoziarren sentimenduetan ingelesarekin borroka dezakeen hizkuntza. Gehiengoak ez du ikusten eskoziarrentzat bakarrik izango den hizkuntzaren beharra, nahiz eta eskoziar identitate indartsua izan. Gutxiengo batek bakarrik pentsatzen du hizkuntza eskoziarrak (nola eskoziera hala gaelikoa) garrantzitsuak direrik Eskoziarentzat; ez dago garbi noraino iritsi ahal izango diren hizkuntza hauen gainbeheraren aurkako lanean. Zenbait analistek esan dute ez gaelikoak eta ez eskozierak ere, ez dutela luzaro iraungo XXI. mendean (Wardhaugh 1987: 90).

Galeseraren zori gorabeheratsua

(Khleif 1980; Grillo 1989)

Egun, galesera oraindik identitate galestarraren oinarri indartsuena izan arren, Galeseko biztanleen %20ak baino ez du hitz egiten. Askok deitoratzen dute hizkuntzaren gainbehera, baina ez dute askorik egiten joera hori geldiarazteko. Oraindik hizkuntza benetan estimatzen duen talde murriztu bat badago, beste batzuek gutxietsi eta alferrik ikusten duten bitartean.

Galeseko hizkuntz politikak desberdinak izan dira garai bakoitzean. XIII. mendean ingelesek konkistatu arren, printzerriaren hizkuntzak ez zuen eraginik jasan hurrengo bi mendeetan. 1536 eta 1542ko Batasunaren Legeen ondoren, ordea, galesera debekatu egin zuten lege sisteman; ingelesez bakarrik funtzionatzen zuen. Baina 1588an separatismo erlijiosoaren arriskuen beldurrez, agintari ingelesek Bibliaren galeserazko itzulpenak bultzatu zituzten, galestar gehienek ulertzen zuten hizkuntza bakarra galesera zelako.

Ingeles agintariek galestarren aurka zituzten aurreiritzien eraginez, XIX. mendean zehar Galeseko hizkuntzaren aurkako neurriak hartu zituzten. Liburu Urdin3 zoritxarrekoetan, Hezkuntza Kontseiluaren Komiteak prestatuak, galesera komunikatzeko behe mailako tresna gisa aurkeztu zen, gizartearen goi-klasea eta behekoa bereizten zituen hizkuntza gisa. Aurrerapen ekonomiko, sozial eta espirituala oztopatzen zuen hizkuntzatzat hartzen zen. Galeseko kulturari dagokionez, eta bereziki Eisteddfodari4, esan daitekeen gauzarik onena da sentimentalismoz eta erreakzioz gainezka egiten zuela. Zibilizazio zientifiko modernoaren beste muturrean zegoen kultura zen (Trudgill 1984).

1800aren inguruan Galesen zegoen galeseraren hiztun proportzioa %80aren bueltan zebilen. Gaur egun ia ez dago galeseraren hiztun elebakarrik; hizkuntza horren hiztun proportzioa %20aren bueltan egonkortu da, eta, , batik bat, printzerriaren zenbait eremutan daude. Galesera garai modernoan egoera horretan egoteko arrazoiak ezagunak dira:

  1. Derrigorrezko Lehen Hezkuntza, 1870ean ezarria, hizkuntza eta kultura galestarrak birrintzeko pentsatu zen tresna izan zen. 1950era arte itxaron behar izan zen umeen erabateko anglizazioa geratu asmoz neurri xume batzuk hartzeko, baina ordurako ordezkapen linguistikoa oso urruti iritsia zen. Khleif-ek (1980: 55-56) esaten duen bezala, hizkuntzak ez dira heriotza naturalez hiltzen, erailda baizik. 1900etik hona Ingalaterra eta Irlandatik datozen anglofonoen eragin handiagoa. Galesera datozen emigrante uholdeak ez dira ondo hartzen; alta, aurkakoa gertatu zen: etorritakoen hizkuntzak bertakoa irentsi zuen. Galestarrak bi Mundu Gerren garaian indar armatuetan derrigorrez parte hartu behar izana. 1930eko hamarkadako krisiak gales hiztunen artean eragindako emigrazioa. Joandako asko irakasle gales hiztunak ziren. Gales hiztunen hustuketa Galeseko bailaretan, Birmingham, Bristol, Liverpool eta beste hiri ingeles batzuei erreserba militarrak eskaini ahal izateko.

Ondorioz, zuzena izango litzateke baieztatzea Erresuma Batuko agintariek ez dutela galesera modu ikusgarri batean jazarri. Baina dena den, estatuaren jarrera hizkuntzaren irakaskuntza “errazteko» orduan eta erakundeen laguntza ezak, epe luzera hizkuntza galestarrak baztertua buka dezan eragin dute. Arlo ideologikoan, aginte lekuetan egon diren haiek, beti esan izan diete gales hiztunei beraien hizkuntza etxerako eta elizarako bakarrik dela baliagarria; ingelesaren moduko hizkuntza unibertsal baten aurrean, galeserak ez duela ez baliorik, ez etorkizunik.

Irlanderaren gainbehera

(Price 1984; Trudgill 1987; Grillo 1989)

Irlanda hizkera zeltikoa duen herrialdea izan zen XVII. mendera arte, nahiz eta 1336ko Kilkennyko Estatutuek abizen ingelesak eta hizkuntza ingelesa erabiltzera behartu. Jaime I eta Oliver Cromwelen neurri protestanteekin batera, irlanderaren atzerabidea hasi zen.

Ingalaterra eta Irlandaren arteko harremanak, mendeetan zehar ingelesen irlandarrekiko nagusitasun kultural eta linguistikoan oinarritu ziren. Ingelesen presentzia, irlandarren aurkako propaganda indartsu batez lagundurik zetorren; poliki-poliki, irlandar hizkuntza bizitza sozialaren eremu askotatik kanpo geratu zen, hirietan batez ere.
1750 eta 1850 artean irlandera ia erabat baztertu zen, ingelesaren mesedetan. Eliza katolikoak ingelesez predikatzen zuen eta eskolek ere bitarteko hori erabiltzen zuten. Dublin hiri ingeles hiztuna bilakatu zen, eta irlandera gero eta gehiago mendebaldeko landa giroko eremuetara mugatu zen.
Lehenengo irlandar nazionalistek ez zuten hizkuntza gaelikoa nazio irlandarrarekin identifikatzen. Irlandarrarekiko burututako politika zigortzailea eta ingelesak lingua franca modura zuen erakargarritasunak ekidinezina egin zuten nazionalismoaren adierazpidea ingelesa izatea.
Irlandarren alienazio linguistikoaren ondorioz, politika esklusibista ingelesaren exekutatzaile handienak irlandar biztanleriako bertako zenbait jende multzo bihurtu ziren. Iseka, espioitza eta zigor prozesu bat osatu zuten hizkuntza irlandarra hitz egitera tematzen zirenen aurka. Honelako jokaera akulturazio eta auto-estimu galera prozesu luze batera zigortua izan den herri batean baino ezin da gertatu.
1893an Liga Gaelikoaren ezarrera eta honek irlanderaren patua aldatzeko egin zuen ahalegina antzua izan zen. Ingelesa zen nagusitasun britainiarraren aurka ari zirenen hizkuntza. Independentziaren ondoren, irlandera lehenengo hizkuntza ofizialtzat aldarrikatu zen, ingelesa bigarren mailan utziz. Irlandera, ordea, biztanleen gutxiengo batek bakarrik hitz egiten zuen (%18), batez ere Maigh Eo (Mayo), Dun na nGall (Donegal), Gaillimh (Galway) eta Ciarraiko (Kerry) konderrietan.
Gaur egun Gaeltacht-a (eremu gaelikoa) Irlandako biztanleriaren %2ak osatzen du, nahiz eta zenbait azterketek erakutsi dutenez, irlandarren %19ak irlandera ezagutzen duen maila batean ala bestean (Hutchinson, 1987).
Irlanderaren gainbeheraren arrazoiak asko dira. Nahiko garbi dago konkistatzaile ingelesek zapaldua eta gutxietsia izan dela mendeetan zehar. Eta horri gehitu behar zaio, nagusitasun ingelesa “indar ekonomikoaren eta ingeles hiztunen baikortasun kulturalaren» isla zela (Durkacz 1983:214). Teknikoki, esan daiteke Hezkuntza Legeek eragina izan zutenerako, hau da, 1870. urtetik aurrera, etorkizun iluna iragartzen zitzaiola. Horrek oraindik erantzun gabe uzten du, hala ere, zer gertatu ote zen hezkuntza irlanderaz bideratu izan balitz eta ez ingelesez, edo gutxienez elebiduna izan balitz.
Ingelesa Britainiar uharteetako hizkuntza nagusi izatera nola igaro zen aztertzen duen azterketa labur hau amaitzeko, gauza batek argi geratu behar du: hau ez da izan bat-bateko prozesu bat; hain zuzen ere hizkuntza ez-ingelesak isilpean eta ekintza zuzenez ezabatu dira. Eta arrazoia da, Grillok esan bezala, “iritzi-egoera (...) eremu zeltikoko hizkuntza eta kulturen aurkakoa zela».

Frantsesa eta herrialde frankofonoak

(Certeau et al. 1975; Gordon 1978; Grillo 1989; Baggioni 1997)

Frantzia

Frantziarrentzat beraien hizkuntza da nazioaren nortasuna komunikatzeko, nazioa historian kokatzeko eta beraien batasun sortzailea baieztatzeko tresna.

“Frantziar hizkuntzarekiko inplikazio ez-ohikoa eta harrotasuna, kultura horren ezaugarrietako bat da» (Gordon 1978:4).

XVII. mendean, Luis XIV.a (1643-1715) errege izanik, hizkuntza frantsesa estandarizatuta zegoen. 1700. urte inguruan frantsesezko hiztegiak eta gramatikak kalean ziren. Garai horretarako jada, frantsesaren jarraitzaileek hizkuntza garbi, fin eta elegantetzat zuten. Baina hala ere, Frantzian bizi ziren 20 milioi pertsonetatik, erdiak baino gehiagok ez zuten frantsesa hitz egiten, bi milioi besterik ez zeuden alfabetatuta eta 200.000 inguruk bakarrik hartzen zuten parte Frantziako bizitza kulturalean. Gainera, monarkiak ez zuen jendea frantsesteko asmorik, ez eta bitartekorik ere (Hagère 1997). Gizarte hierarkiko batek, izan ere, eliteak hizkuntza nazionala hitz egin ahal izatea eta hari leial izatea baino ez du behar (Baggioni 1997).

Frantziako Iraultzaren garaian argitaratu zuen Gregoire abadeak bere liburu famatua: Rapport sur la necessité d’anéantir le patois et d’universaliser l’usage de la langue française (1794ko urtarrilak 27). Harrezkero, mugimendu nabarmena egon da Frantziaren batasun linguistikoaren bila; botere zirkuluek benetako abertzalea izateko frantsesa hitz egitea beharrezkoa zela sinestarazi zuten. Urte berean, Bertrand Barrèrek Sur les idiomes étrangers et l’enseignement de la langue française lanean baieztapen famatu hura egiten du “federalismoak eta sineskeriak bretoieraz egiten dute; emigrazioak eta Errepublikarekiko gorrotoak alemanez hitz; Iraultzaren aurkakoak italieraz; eta fanatismoak euskaraz» (Certeau 1975).

Baina ez zegoen ez dirurik ez irakaslerik herrialde osoa frantsesteko. Hirugarren Errepublikaren bukaera arte eta Jules Ferryren 1881-1884ko dekretuak atera arte itxaron behar izan zen derrigorrezko Lehen Hezkuntza frantses hutsean emateko. Alsaziarrek, euskaldunek, bretoiek, katalanek, korsikarrek eta okzitaniarrek gupidarik gabeko asimilazio prozesu eta suntsiketa kulturala jasan behar izan zuten, eskolan hasi eta armadan bukatuta (derrigorrezko soldaduskarekin). Ives Personek esan zuen frantsesak “historiako kultura inperialistarik» amorratuenak zirela (Gordon 1978: 31). Izan ere, frantziar hizkuntzak hitz bera darabil, faute, akats morala eta gramatika akatsa adierazteko.

Frantziarentzat, frantsesa nazioaren osagai garrantzitsua da; beste hizkuntza batzuk babestea kultur ergelkeriatzat jotzen zuten (haientzat argi baitago maila baxukoak direla); eta hori bakarrik ez: nazioaren izen onari eta batasunari eginiko erasotzat ere hartzen zuten. Frantziar Iraultzaren proiektu unibertsalista honako ustearen gainean eraiki zen: hizkuntza eta kultura frantsesak baino ez zirela unibertsalak. Schnapper-en arabera, XIX. mendearen bukaeran frantziar hizkuntza hartzen zuten nazioaren espiritutzat.

1951ra arte itxaron behar izan zen hizkuntza erregional deitutakoak eskoletan aukerazkoak izateko (Loi Deixonne). 70eko hamarkadako urteetan zehar erregionalistak ez ziren oso gustura; eta gaur egun ere ez daude askoz hobeto. Ez Laponcek (1987) eta ez Schnapper-ek (1991) ez dute ikusten Frantziako hizkuntza erregionalen aurrerapen mugatuak berauen gainbeherako patua aldatu duenik.

Laponcek baieztatzen zuen okzitaniera berpizteko 60ko hamarkadan erabat asimilatutako hiztunek hasitako mugimenduaren helburua ez zela frantsesa hizkuntza erregional batez ordezkatzea, hizkuntza esklusibista bat –okzitaniera– hizkuntza inklusibo bati –frantsesa– gehitzea baizik. Ais de Provenzako intelektuala bere arbasoen hizkuntza erregionala erabiltzearen arazoan nahasten bazen (...), ez zen bere herrikideekin okzitanieraz komunikatzeagatik, batik bat paristarrak, turistak eta atzerritarrak kanpo uzteagatik baizik. Frantsesa berdintasun nazionalaren hizkuntza modura erabiltzen zuen eta okzitaniera lehentasun erregionalaren hizkuntza gisa, bertakotzeko bide baten bila ari ziren lehiakideak baztertzeko asmoz –adibidez merkatariak, irakasleak, erregidoreak edo alkateak– (Laponce 1989: 27-28).

Schnapper-i dagokionez, azkenik, berak dio hizkuntza erregionala hitz egiten dutenek ez dutela egiten frantsesa ez dakitelako, beraien identitatea edo elkartasuna azpimarratzeko baizik.

Belgika

Belgika 1830era arte ez zen estatu izan. Estatua bi etnia nagusiz –waloiak eta flandestarrak– eta gutxiengo alemaniar batez osatu zen.Une hartan eta denbora luze batez, waloi zein flandestar eliteek frantsesa hitz egiten zuten, hizkuntza menperatzailea; administrazioaren, armadaren, justiziaren eta unibertsitateen hizkuntza zen.

Arazoak modernizazioarekin hasi ziren, flandestar hiztunek hizkuntza ofizialtzat frantsesa baino ez zuen estatu bati aurre egin behar izan ziotenean.

Azken hogeita hamar urteotan Walonia eta Flandria entitate bereiziak bihurtu dira, bakoitza bere hizkuntza eta kulturarekin; Bruselako eskualdea eremu mistoa da, eta frantziar kultura eta hizkuntzaren eragin gero eta handiagoa du. Garai horretan, 70eko hamarkadan hasita, Belgika borroka-zelai linguistikoa izan da. Flandestarrei metodo naziak erabiltzea leporatzen zitzaien, batez ere etorkinak flandesera erabiltzera behartzen zituztelako. Bestalde, waloiek status quo-ari eutsi nahi zioten, eta flandesera frantsesaren azpiko hizkuntza probintzianotzat hartzen zuten; haien ustez, frantses hezkuntzaren eraginez laster desagertuko zen flandesera, baina usteak ustel gertatu ziren. Waloi kulturadun asko (Simenon horren eredu ona dugu) harro zeuden frantziar kultura eta hizkuntzaren parte izateaz, eta Frantziarekin bat egiteko itxaropena ere bazuten.

Kanada

Lord Durhamen 1839ko txostena kanadar frantsesak ingeles kulturara erabat barneratzearen aldekoa zen, banaketa ekiditearren. Durhamen gomendioak, ordea, ez ziren nagusituko, alde batetik arrazoi soziologikoengatik, eta bestetik kanadar frantsesen borondateagatik. Montreal ez zen inoiz arrago izan, eta Bigarren Mundu Gerraren ondoren biztanleen erdiak ingelesez hitz egiten zuen; nahiz eta elebidun asko egon, frantsesa etxean hitz egiten zen. Kanadar frantsesak eta ingeles erreformistak politikoki elkartu ziren eta horrela, babestuta zegoenez, Quebeceko identitateak bizirik irautea lortu zuen.

70eko hamarkadan Quebecek 6 milioi pertsona zituen (horietako 5 milioi kanadar frantsesak); Kanadak, guztira, 21 milioi zituen, horietatik %44 anglofonoak, %30 frankofonoak eta %26 etorkinak (anglofonoak izateko joerarekin). Kanadar frantsesen %82 Quebecen bizi ziren; Montrealeko 2,2 milioi biztanleetako %67 frankofonoak ziren.

Suitza

Lehen ere aipatu izan dugu eredu suitzarra. Nabarmendu beharreko abiapuntua, ordea, honakoa dugu: Suitza 26 kantoi dituen konfederazio bat dela eta kantoi bakoitza lurraldetasun linguistikoaren printzipioaren arabera antolatuta dagoela; kantoi bakoitza, edo kantoi zatia, linguistikoki homogeneoa da eta bere purutasun linguistikoa defendatzeko eskubidea du. Are gehiago, Suitzako hiritarrek beraien agintariengana hizkuntza ofizialetako edozeinetan zuzentzeko aukera dute (alemanez, frantsesez eta italieraz).

Suitzan sei pertsonatik batek frantsesa hitz egiten du (milioi bat inguru); Geneva, Vaud, Neuchatel eta Jurako kantoi elebakarretan eta Berna, Friburg eta Valaiseko kantoi elebidunetan daude gehienbat. Suitzako frantses hiztunek Parisko hizkuntzan idazten dute, baina Suitzako federakuntzari leialak izateaz gain, erlijioaren aldetik protestanteak dira. Gainontzeko kantoietan alemanez hitz egiten dute, bi kantoitan izan ezik: Ticinon (italieraz hitz egiten baita) eta Grisonsen, eleaniztuna delako (bertan alemana, italiera eta erromantxera hitz egiten dute).

Suitzako esperientzian oinarrituz, Denis de Rougmont eta beste batzuek Suitzaren ezaugarri propio garrantzitsu eta ezohikoen zerrenda bat egin dute:

  1. Hizkuntza bakar batek ez du derrigor nazio estatu bat izan beharrik. Ez da beharrezkoa nazionalitate linguistiko jakin bat nazio estatu bihurtzea, ez eta hizkuntza bera duen nazio handiago baten menpe egotea ere. Identitate nazionala estatu eleanitz batean sortu da. Sentimendu nazionalaren agerpena ez doa aldarrikapen linguistikoekin batera.

Historikoki, suitzar eredua da nazionalismo politikora gehien hurbiltzen dena; hau da, estatua ez da oinarritzen kultura eta hizkuntza hegemoniko batean; aitzitik, proiektu politiko baten arabera definitzen da. Nazionalismo politikoaren adibide gisa jartzen diren beste estatuek –Frantzia, Erresuma Batua eta EEBBek– ez dituzte baldintza horiek betetzen, ezta hurrik eman ere.

Ondorioak

Amaitzeko, artikulu honetan lau ondorio azpimarratu nahiko nituzke:
  1. Metodo konparatibo eta historiko baten erabilera egokirik gabe antropologiak ezin duela espero emaitza orokor baliagarririk lortzerik. Nazionalismo etniko eta zibikoaren arteko dikotomia baztertu egin behar litzatekeela, ez delako koherentea, ez enpirikoki ezta logikaren aldetik ere. Hizkuntzak identitate nazionalean duen indarra ez dela instrumentala soilik –modernizatzaileek desio luketen moduan–; izan ere, emozionala ere bada, eta hori herrialde mota guztiei aplika dakieke. Herrialde zibiko puruenetan (Erresuma Batua eta Frantzian) gobernu politikek, hezkuntza sistemaren eta bestelako bitarteko batzuen bidez, hizkuntza (eta kultura) nazionala inposatzea zutela helburu, estatuko hiritarrak eta bertan bizitzen geratutako etorkinak menpean hartzeko.

 

 


 

Oharra: Honako artikulu hau Toni Mollà soziolinguista valentziarrak argitaraturiko Ideologia i conflicte lingüístic (Alzira 2001. Bromera argitaletxea) liburuaren baitan jasotako “La força de la llengua en la identitat nacional. L´experiencia de l´Europa occidental» artikuluaren itzulpena da. Liburu honek bildutako artikulu guztiak Alcoiko udalak 2000. urtean antolaturiko soziolinguistika jardunaldietan aurkeztu ziren.
Josep Ramon Llobera antropologo eta soziologo katalana Londresko University College eta Universitat Pompeu Fabrako irakasle gonbidatua da. Landa lanak egin ditu Katalunia eta Barbadosen, eta ikerketa historikoa Ingalaterran, Frantzia, Alemania eta Katalunian.
Luze eta zabal argitaratu du giza zientzietako historia alor hauetan: Frantziako mende aldaketa, orokorrean, eta Durkheimeko eskolari buruz bereziki, Europaren antropologia eta nazionalismoa.
Bere lanik garrantzitsuenak honakoak dira: Hacia una historia de las ciencias sociales (1980), Caminos discordantes (1989), La identidad de la antropología (1990), El dios de la modernidad: el desarrollo del nacionalismo en Europa occidental (1996) eta Antropología social (1998).

1 The Clearances Eskozian herritarrak beraien lurretatik atera zituen sistema izan zen. Izan ere, etxeak eta lurrak uztera derrigortu zituzten, haien lurrak “garbitu» eta larreetan ardiak sartzeko. Askok Eskozia utzi eta Kanadara edo EEBBetara jo zuten (Itzultzailearen oharra).

2 Book of Common Prayer da eliza anglikanoan erlijio zerbitzuetarako ministroak eta kongregazioak erabilitako liburua, 1980an The Alternative Service Book modernoagoak ordezkatua.

3 Blue Books delakoak gobernu britainiarraren informeak dira; askotan komite baten informeak izaten dira (Itzultzailearen oharra)

4 Galesen urtero egiten den kultur bilkura. Poeta, abeslari eta musikari galestarren arteko txapelketak egiten dira. Ohore handitzat hartzen da Eisteddfod batean sari edo tituluren bat irabaztea.

BAT aldizkaria: 
39. 2001eko ekaina. Eslovenia
Kokapen geografikoa: 
Europa
Egilea(k): 
Josep R. Llobera
Urtea: 
2001